Μια σχεδόν ξεχασμένη αληθινή ιστορία

Με την ευκαιρία της παράστασης της «Ειρήνης» του Αριστοφάνη στο φεστιβάλ Επιδαύρου, σε διασκευή του Φοίβου Δεληβοριά και σκηνοθεσία του Νίκου Καραθάνου.

Του Λέανδρου Πολενάκη

Ποια είναι η «φαεινή ιδέα» της «Ειρήνης» του Αριστοφάνη; Ένας Αθηναίος αγρότης με το διονυσιακό όνομα Τρυγαίος, αηδιασμένος και απελπισμένος από τον διαιωνιζόμενο πόλεμο, αποφασίζει να πετάξει στον Όλυμπο, να συναντήσει τον ίδιο τον Δία και να του τα ψάλει από την καλή, επειδή αφήνει τους ανθρώπους να αλληλοσφάζονται χωρίς να επεμβαίνει να τους σταματήσει. Ως όχημα για να φθάσει στις κατοικίες των θεών χρησιμοποιεί ένα τεράστιο σκατοφάγο σκαθάρι, το οποίο ταΐζει καθημερινά με το αγαπημένο του έδεσμα… δικής του παραγωγής, μέχρι να καρδαμώσει, να μπορεί να τον σηκώσει στην πλάτη του, να τον μεταφέρει στον Όλυμπο. Δυστυχώς, όταν φθάνει εκεί, βρίσκει έρημες τις κατοικίες των θεών. Επειδή οι θεοί, αγανακτισμένοι από τα καμώματα των ανθρώπων, εγκατέλειψαν τις προαιώνιες κατοικίες τους και μετακόμισαν στα απώτατα του αχανούς σύμπαντος. Άφησαν μόνο τον θεό Ερμή (Αθηνά στη διασκευή του Φοίβου Δεληβοριά), φύλακα της ορφανής πλέον εστίας τους. Αλλά ο Τρυγαίος δεν το βάζει εύκολα κάτω. Αποφασίζει ότι η αποκατάσταση της τάξης που έχει παραβιάσει ο πόλεμος, η απελευθέρωση της όμορφης Ειρήνης, δεν είναι πια στην αρμοδιότητα των απόντων θεών. Είναι άμεσο, πρώτιστο καθήκον του ανθρώπου. Και παίρνει το όπλο του. 

Αυτό είναι το ουτοπικό «στόρυ» της «Ειρήνης» του Αριστοφάνη, που άμποτε να ήταν αληθινό. Για να περάσω αμέσως στην αληθινή ιστορία που θέλω να σας διηγηθώ. 

Σε μια όχι τόσο μακρινή εποχή, στις 28 Μαΐου 1987, στα απόνερα του ψυχρού πολέμου, ένας νεαρός ερασιτέχνης πιλότος, ο 18χρονος Δυτικογερμανός Ματίας Ρουστ (Mathias Rust), με ένα μονοκινητήριο αεροπλάνο τύπου Cessna 172, ξεκινάει ένα τολμηρό ταξίδι με προορισμό την τότε Σοβιετική Ένωση, όταν ακόμη έκανε σε αυτήν κουμάντο ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ. 

Πετώντας χαμηλά αποφεύγει τα ραντάρ και τα άλλα μέσα ελέγχου, μπαίνει στον εναέριο χώρο της Σοβιετικής Ένωσης, φθάνει ανενόχλητος στη Μόσχα… και προσγειώνεται στην Κόκκινη Πλατεία! Στους αστυνομικούς που τον συλλαμβάνουν δηλώνει ότι σκοπός του ταξιδιού του ήταν να συναντήσει προσωπικά τον ηγέτη της μίας από τις δύο υπερδυνάμεις, τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, και να του ζητήσει να κάνει ό,τι περνάει από το χέρι του για να στεριώσει την Ειρήνη στον κόσμο. 

Αμέσως μόλις έγινε γνωστή στη Δύση αυτή η ιστορία, κινητοποιήθηκαν οργανώσεις και σύλλογοι για την ειρήνη, ζητώντας ο νεαρός πιλότος να έχει μια δίκαιη μεταχείριση, να μην κατηγορηθεί για κατασκοπία και να επιτραπούν διεθνείς παρατηρητές στη δίκη του.

Ήμουν τότε στο Διεθνές Κέντρο πολιτισμού των Δελφών, σε ένα συνέδριο για το αρχαίο Δράμα. Πήρα τον λόγο, συνέκρινα το ταξίδι του νεαρού πιλότου με την πτήση του Τρυγαίου και ζήτησα να συμμετάσχει το Διεθνές Κέντρο Δελφών στις εκδηλώσεις συμπαράστασης, στέλνοντας έκκληση στον ίδιο τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ για την απελευθέρωση του Ματίας Ρουστ. Αλλά αυτό δεν χρειάστηκε να γίνει, επειδή το έκανε μόνος του ο τότε ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης: τον άφησε ελεύθερο άνευ όρων. 

Δεν γνωρίζουμε αν ο Ματίας Ρουστ είχε εμπνευστεί την τολμηρή του πτήση από το παράδειγμα του Τρυγαίου. Ούτε αν ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ είχε κάποια ιδέα για τον Αριστοφάνη. Σημασία έχει μόνο ότι η απόφασή του να αφήσει ελεύθερο τον νεαρό πιλότο, ήταν ένα μικρό χαμόγελο και μια υπόσχεση στην δέσμια Ειρήνη. Τα καταλυτικά ιστορικά γεγονότα που ακολούθησαν, δυστυχώς, δεν επέτρεψαν στο χαμόγελο αυτό και στην υπόσχεση να ανθίσουν πλήρως. Αλλά το πάντα επίκαιρο, ιδιαίτερα μάλιστα στις μέρες μας, μήνυμα του έργου του Αριστοφάνη δεν έχασε ποτέ τη νεανική του λάμψη: Η αποκατάσταση της τάξης που έχει παραβιάσει ο πόλεμος, η απελευθέρωση της όμορφης Ειρήνης, δεν είναι πια στην αρμοδιότητα των απόντων θεών. Είναι άμεσο, πρώτιστο καθήκον του ανθρώπου». Αυτό ας μας γίνει βίωμα.

---