4 Νοεμβρίου 2026
[Thaddée Meurant, Η Οδύσσειά μου θα συνεχιστεί, μτφρ. Δημήτρης Φίλια, εκδόσεις Λιοτρίβι – Πάνυ Σαράφη, 2026]
Της Τζίνας Καρβουνάκη
Η μετάφραση του θεάτρου προϋποθέτει μια ιδιαίτερη ακρόαση. Ο μεταφραστής καλείται να ακούσει μέσα στη γραπτή φράση τη φωνή που θα την εκφέρει, την ανάσα που θα τη διακόψει, τη σιωπή που θα ακολουθήσει. Στη διαδρομή του Δημήτρη Φίλια, η ενασχόληση με τη λογοτεχνική μετάφραση συνδέεται με τη μελέτη αυτής ακριβώς της συνάντησης ανάμεσα στη γλώσσα και στη σκηνή. Απόφοιτος της Γαλλικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και διδάκτωρ Γενικής και Συγκριτικής Γραμματολογίας της Sorbonne Nouvelle-Paris III, υπηρέτησε στο Τμήμα Ξένων Γλωσσών, Μετάφρασης και Διερμηνείας του Ιονίου Πανεπιστημίου, με γνωστικό αντικείμενο τη λογοτεχνική μετάφραση από τα γαλλικά προς τα ελληνικά.
Η απόδοση της Ισμήνης της Carole Fréchette αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της σχέσης του με τη γαλλόφωνη δραματουργία. Η μετάφραση κυκλοφόρησε από το Λιοτρίβι και πέρασε στη σκηνή το 2024, σε σκηνοθεσία Μανώλη Σειραγάκη. Η διαδρομή από το βιβλίο στη θεατρική πράξη αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον όταν ο αρχαίος μύθος επιστρέφει μέσα από μια άλλη γλώσσα, έχοντας ήδη μετακινηθεί προς τις αγωνίες του παρόντος.
Σε μια τέτοια επιστροφή μάς προσκαλεί και το έργο του Thaddée Meurant, Je n’ai toujours pas fini mon Odyssée, που παρουσιάζεται σε δίγλωσση έκδοση με τον ελληνικό τίτλο Η Οδύσσειά μου θα συνεχιστεί. Η δράση αρχίζει εκεί όπου θα περιμέναμε να έχει ολοκληρωθεί η περιπέτεια: στην Ιθάκη, μετά την επάνοδο του Οδυσσέα και τη μνηστηροφονία. Το σπίτι έχει ξαναβρεί τον βασιλιά του. Ο άνθρωπος, ωστόσο, δεν έχει βρει ακόμη τη θέση του μέσα στο σπίτι.
Από το παράθυρο του υπνοδωματίου η θάλασσα παραμένει ορατή. Η σκηνική αυτή λεπτομέρεια οργανώνει ολόκληρο το έργο. Ο ορίζοντας εισχωρεί στον χώρο της συζυγικής οικειότητας και τον καθιστά προσωρινό. Η Πηνελόπη κοιμάται δίπλα στον άντρα που περίμενε είκοσι χρόνια. Eκείνος ακούει ήδη το κάλεσμα μιας νέας αναχώρησης. Η Ιθάκη γίνεται έτσι ένας τόπος όπου η εκπλήρωση του νόστου συνυπάρχει με την αδυναμία της παραμονής.
Η Ελευθερία εμφανίζεται ως πρόσωπο, συνομιλεί με τον Οδυσσέα και του υπόσχεται ότι θα καθοδηγεί τα βήματά του. Η προσωποποίησή της δίνει σκηνική παρουσία σε μια εσωτερική επιθυμία, χωρίς όμως να εξαντλεί το νόημά της. Όσο ο ήρωας την επικαλείται, τόσο επιτακτικότερο γίνεται το ερώτημα για το τίμημά της. Ποιος το καταβάλλει; Και μέχρι ποιο σημείο μπορεί κανείς να ονομάζει ελευθερία μια επιλογή που καθορίζει τη ζωή του άλλου;
Η Πηνελόπη φέρνει αυτό το ερώτημα στο κέντρο της δράσης. Η άρνησή της να επαναλάβει τον ρόλο της συζύγου που παρακαλεί τον άντρα της να μείνει αποκαλύπτει επίγνωση του ίδιου του στερεοτύπου που την περιβάλλει. Η αξιοπρέπειά της, ωστόσο, δοκιμάζεται μέσα σε ένα πλαίσιο επιλογών που έχουν ορίσει άλλοι. Ακόμη και η επιμονή της στον Αινεία ως ενδεχόμενο σύζυγο μπορεί να διαβαστεί ως διεκδίκηση ενός περιθωρίου βούλησης. Ο Οδυσσέας, που υπερασπίζεται την αποδέσμευση από τις συμβάσεις, συναντά τότε τα δικά του όρια: την καταγωγή του άλλου, την εξουσία στην Ιθάκη, την ανατροφή του γιου του.
Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτά το φάντασμα του Άργου. Η παρουσία του συνδέει τη μνήμη της αναγνώρισης με έναν στοχασμό για τον πόλεμο και την ανθρώπινη βία. Στη συνομιλία τους, η ανάμνηση των επιστολών και του χάρτη της Ιθάκης που παραδίδονται στη φωτιά μετατρέπει την αποδέσμευση σε υλική πράξη. Χαρτί, φλόγα, καπνός και μυρωδιά συγκροτούν το αισθητηριακό σώμα της απώλειας. Το παρελθόν μπορεί να καεί· η αφήγησή του, όμως, εξακολουθεί να ενώνει τους δύο συνομιλητές.
Η ελληνική μετάφραση διατηρεί αυτή την εναλλαγή ανάμεσα στον στοχασμό και στην εικόνα. Στους γρήγορους διαλόγους, οι σύντομες αποκρίσεις κρατούν ευδιάκριτη τη σύγκρουση των προσώπων. Στις λυρικές ενότητες, οι αναστροφές της σύνταξης προσδίδουν έναν πιο τελετουργικό τόνο, που παραπέμπει σε λόγο προορισμένο να ακουστεί. Η επιλογή αυτή ενισχύει συχνά τον ρυθμό, αν και σε ορισμένα σημεία απομακρύνει τη φράση από την αμεσότητα της καθημερινής ομιλίας. Η σκηνική εκφορά θα κληθεί να δοκιμάσει την ισορροπία ανάμεσα στις δύο αυτές ποιότητες.
Ήδη ο τίτλος φανερώνει μια ουσιαστική ερμηνευτική μετατόπιση. Το γαλλικό Je n’ai toujours pas fini mon Odyssée επιμένει σε κάτι που δεν έχει ακόμη τελειώσει. Το ελληνικό Η Οδύσσειά μου θα συνεχιστεί στρέφεται προς το μέλλον και ακούγεται περισσότερο ως απόφαση. Η εκκρεμότητα αποκτά την ορμή μιας υπόσχεσης. Η δίγλωσση μορφή επιτρέπει στον αναγνώστη να παρακολουθήσει τέτοιες μετακινήσεις και να αναγνωρίσει στη μετάφραση μια συγκεκριμένη ανάγνωση του έργου.
Η δραματουργία του Meurant αποκτά τη μεγαλύτερη έντασή της όταν οι διακηρύξεις του ήρωα συναντούν τις συνέπειές τους στις ζωές των άλλων. Όταν, αντίθετα, ο λόγος αναπτύσσεται σε εκτεταμένη έκθεση ιδεών, η σύγκρουση κινδυνεύει να υποχωρήσει μπροστά στο επιχείρημα. Η Πηνελόπη, ο Άργος και οι επίμονες ερωτήσεις του Εύμαιου επαναφέρουν κάθε φορά την αντίσταση της συγκεκριμένης ζωής.
Στην τελευταία εικόνα, η Ιθάκη απομακρύνεται και τα πρόσωπα μεταμορφώνονται σε μνήμη. Ο Οδυσσέας αναχωρεί έχοντας αγαπήσει ξανά τον τόπο που εγκαταλείπει. Αυτή η αντίφαση παραμένει ανοιχτή και μετά το τέλος της ανάγνωσης. Η Οδύσσειά του συνεχίζεται, αλλά μαζί της ταξιδεύει πλέον το βάρος όσων αφήνει πίσω.
Newsletter
BookSitting | βιβλία, τέχνες, ιδέες
