Για την Ιεροτελεστία του Guillaume Poix στο Εθνικό Θέατρο.
Της Τζίνας Καρβουνάκη
Πόσο χρόνο δικαιούται ένας άνθρωπος για να πενθήσει; Η προτροπή να συνεχίσουμε τη ζωή μας περιέχει συχνά μια απαίτηση επιστροφής: στην εργασία, στις συνήθειες, στον εαυτό που αναγνώριζαν οι άλλοι πριν από την απώλεια. Όμως ο θάνατος ενός προσώπου μεταβάλλει και τη δική μας θέση στον κόσμο. Αλλάζει τις σχέσεις, τη γλώσσα, ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούμε τον μέλλοντα. Η ‘Ιεροτελεστία’ του Guillaume Poix βρίσκει το ουσιαστικό της διακύβευμα σε αυτή τη μεταβολή: στον χρόνο και στον χώρο που παραχωρούμε σε όποιον προσπαθεί να ζήσει με τους νεκρούς του.
Το έργο, σε μια ιδέα της Lorraine de Sagazan, επιστρέφει για δεύτερη χρονιά στη Νέα Σκηνή ‘Νίκος Κούρκουλος’ του Εθνικού Θεάτρου, σε μετάφραση Δήμητρας Κονδυλάκη και σκηνοθεσία Χρήστου Θεοδωρίδη. Αφετηρία του υπήρξαν περίπου τριακόσιες συνεντεύξεις της περιόδου 2020-2021. Η συνθήκη εκείνων των συναντήσεων έχει σημασία. Μέσα στην απομόνωση της πανδημίας, η ανάγκη να μιλήσει κανείς για μια απώλεια συναντούσε την αδυναμία να βρεθεί μαζί με τους άλλους. Το θέατρο προσφέρει εδώ έναν δημόσιο τόπο για κάτι που συχνά περιορίζεται στη σιωπή της ιδιωτικής ζωής.
Στον γαλλικό τίτλο, Un sacre, συναντώνται οι δύο δυνάμεις που διαπερνούν το έργο: η αρπαγή της ζωής και η τελετουργική απόδοση τιμής σε αυτήν. Η λέξη sacre παραπέμπει στη στέψη, στην τελετουργική απόδοση κύρους και, ευρύτερα, στην καθιέρωση ενός προσώπου. Συγχρόνως, αναφέρεται σε ένα αρπακτικό πτηνό, το γεράκι faucon sacre. Η σύνδεση του αρπακτικού πτηνού με τον θάνατο ανήκει στην ποιητική του συγγραφέα. Η ανάγνωση του τίτλου ως συνάντησης της αρπαγής και της καθιέρωσης ανοίγει έτσι μια γόνιμη ερμηνευτική διαδρομή: η ζωή αφαιρείται, ενώ η αφήγησή της ζητά να αναγνωριστεί.
Ο ελληνικός τίτλος προτάσσει την τελετουργία. Η δεύτερη σημασία της γαλλικής λέξης μάς επιτρέπει, ωστόσο, να κρατήσουμε ορατή τη βία της απώλειας. Η τιμή προς τον νεκρό δεν αναιρεί το γεγονός του θανάτου. Του δίνει μια θέση στη γλώσσα και στη μνήμη των ζωντανών. Υπό αυτή την έννοια, η σκηνική αφήγηση μπορεί να ιδωθεί ως μια μεταφορική στέψη: μια ζωή αποκτά δημόσιο χώρο μέσα από όσα την έκαναν μοναδική.
Το υλικό των συνεντεύξεων περνά στη θεατρική γραφή και αποκτά νέα σύνθεση. Η διάκριση έχει βάρος: μια μαρτυρία δεν φτάνει στη σκηνή χωρίς διαμεσολάβηση. Η επιλογή, η διαδοχή και η ενσάρκωσή της συγκροτούν ήδη μια οπτική πάνω στον άνθρωπο που μιλά. Γι’ αυτό η αξία της δραματουργίας κρίνεται και από το πόσα διαφυλάσσει από την ιδιαιτερότητα κάθε ιστορίας, πέρα από την κοινή εμπειρία του πένθους.
Στην ελληνική εκδοχή, η δραματουργική επεξεργασία του Χρήστου Θεοδωρίδη και της Ιζαμπέλας Κωνσταντινίδου περιλαμβάνει τρεις επιπλέον ιστορίες, γραμμένες από την Κωνσταντινίδου και εμπνευσμένες από την πρόσφατη ελληνική πραγματικότητα. Η προσθήκη φέρνει το έργο κοντά στον δικό μας δημόσιο βίο. Ταυτόχρονα, καθιστά πιο απαιτητική τη συνοχή του: οι διαφορετικές συνθήκες μιας απώλειας χρειάζεται να παραμένουν ευδιάκριτες μέσα στη συλλογική σύνθεση.
Η κοινή θνητότητα δεν συνεπάγεται ισότητα στον τρόπο με τον οποίο μια ζωή αναγνωρίζεται και μια απώλεια θρηνείται. Το δικαίωμα να μιλήσουμε δημόσια για τον άνθρωπο που χάσαμε εξαρτάται συχνά από το αν η σχέση μας μαζί του γίνεται αποδεκτή. Μια απουσία μπορεί να κινητοποιήσει μια κοινότητα ή να παραμείνει αθέατη. Εδώ αποκτά πολιτικό βάθος ο υπαρξιακός πυρήνας του έργου: η θέση που δίνεται στον νεκρό φανερώνει και τη θέση που επιφυλάσσεται στους δικούς του.
Η σκηνική πρόταση του Θεοδωρίδη συνδέει την ατομική αφήγηση με τη ζωντανή μουσική και την κίνηση του συνόλου, με τη χορογραφική συμβολή της Ξένιας Θεμελή. Το ενδιαφέρον μετατοπίζεται από όσα εξιστορεί μια φωνή, στη σχέση που συγκροτείται γύρω της. Εκείνος που μιλά βρίσκεται ανάμεσα σε άλλα σώματα. Η προσωπική του εμπειρία εκτίθεται σε μια κοινή ακρόαση. Αυτή η μετάβαση από τη μονήρη φωνή στο σύνολο αποτελεί τον ουσιαστικό σκηνικό κόμβο της παράστασης.
Η τελετουργία, ωστόσο, δεν εξασφαλίζεται από την παρουσία της μουσικής ή από τον συγχρονισμό των σωμάτων. Χρειάζεται χρόνο, επανάληψη και τη δυνατότητα να παραμείνουμε σε όσα ακούσαμε. Το κρίσιμο μέτρο είναι ο χώρος που απομένει στη συγκεκριμένη ιστορία όταν τη διαδέχεται η συλλογική κίνηση. Μια μετάβαση μπορεί να παρατείνει τον απόηχο μιας φωνής ή να τον καλύψει. Με αυτό το κριτήριο αποκτά περιεχόμενο η συζήτηση για τον ρυθμό: ως ευθύνη απέναντι σε ό,τι μόλις ειπώθηκε.
Η συσσώρευση ιστοριών απώλειας εμπεριέχει επίσης έναν κίνδυνο. Όσο αυξάνεται το συγκινησιακό τους βάρος, τόσο ευκολότερα μπορεί να υποχωρήσουν οι διαφορές τους. Ένας άνθρωπος δεν εξαντλείται στο γεγονός ότι υπέφερε ή ότι πέθανε. Είχε επιθυμίες, αντιφάσεις, έναν ιδιαίτερο τρόπο να αγαπά, ενδεχομένως και να πληγώνει. Η αξιοπρέπεια της αναπαράστασης βρίσκεται στην προσοχή προς αυτές τις λεπτομέρειες. Εκεί στηρίζεται και η δυνατότητα της σκηνής να αποδώσει αξία σε μια ζωή, χωρίς να τη μετατρέψει σε παράδειγμα προς συγκίνηση.
Η μεταφορική στέψη που περιέχει το sacre αποκτά έτσι το βάρος της. Η σκηνή παραχωρεί χρόνο σε μια φωνή που, έξω από το θέατρο, μπορεί να διακόπτεται ή να θεωρείται ότι έχει ήδη μιλήσει αρκετά για τον πόνο της. Η ακρόαση γίνεται πράξη αναγνώρισης, με την προϋπόθεση ότι αντέχει όσα μένουν εκκρεμή, όσα δεν βρίσκουν παρηγορητική εξήγηση.
Σε αυτή την εκκρεμότητα εντοπίζω το πιο γόνιμο ερώτημα της ‘Ιεροτελεστίας’. Η συνέχιση της ζωής ύστερα από μια απώλεια περιλαμβάνει την αναζήτηση ενός τρόπου να ζήσουμε με όσα δεν θα αποκατασταθούν. Μια θέση στο τραπέζι, μια φράση που επανέρχεται, μια καθημερινή κίνηση διατηρούν τη σχέση μέσα στον χρόνο. Το θέατρο μπορεί να στεγάσει αυτή τη σχέση και να την κάνει ορατή στους άλλους. Το νόημα μιας σύγχρονης ιεροτελεστίας αναδύεται τότε από την προσοχή με την οποία οι ζωντανοί δίνουν χώρο στους απόντες όπως επίσης και ο ένας στον άλλον.
Ταυτότητα της παράστασης
Guillaume Poix · Σε μια ιδέα της Lorraine de Sagazan
Νέα Σκηνή «Νίκος Κούρκουλος» του Εθνικού Θεάτρου · Δεύτερος χρόνος
Μετάφραση: Δήμητρα Κονδυλάκη
Δραματουργική επεξεργασία: Χρήστος Θεοδωρίδης – Ιζαμπέλα Κωνσταντινίδου
Σκηνοθεσία – Μουσική επιμέλεια: Χρήστος Θεοδωρίδης
Σκηνικά: Λουκάς Μπάκας – Φιλάνθη Μπουγάτσου
Κοστούμια: Άγγελος Μέντης
Χορογραφία: Ξένια Θεμελή
Φωτισμοί: Τάσος Παλαιορούτας
Μουσική διδασκαλία: Μελίνα Παιονίδου
Δραματολόγος παράστασης: Εύα Σαραγά
Βοηθός σκηνοθέτη: Ιάσονας Ασημακόπουλος
Βοηθός ενδυματολόγου: Αλεξάνδρα – Αναστασία Φτούλη
Παίζουν (αλφαβητικά): Ελευθερία Αγγελίτσα, Χαράλαμπος Αθανασόπουλος, Ειρήνη Δάμπαση, Γιώργος Εξακοΐδης, Κωνσταντίνος Κρομμύδας, Θάνος Μαγκλάρας, Χρήστος Τζον Μούσλλι, Μαρία Μπαγανά, Ανδρέας Νάτσιος, Ηλίας Σγουραλής, Θεοδώρα Τζήμου, Θωμάς Τσακνάκης, Γιώργος Χριστοδούλου
Newsletter
BookSitting | βιβλία, τέχνες, ιδέες
