Εκεί όπου ο κόσμος γίνεται τόπος

[Ελισάβετ Ευαγγέλου, Τόποι, εκδόσεις «ΑΩ», Αθήνα 2026]

Της Νίκης Μισαηλίδη

Υπάρχουν τόποι που τους αναγνωρίζουμε από το όνομά τους και άλλοι που τους ανακαλύπτουμε μέσα από τις αθέατες διαδρομές της μνήμης. Τόποι που ορίζονται από σύνορα και αποστάσεις, αλλά και τόποι που δεν υπακούουν σε γεωγραφικές συντεταγμένες, επειδή κατοικούν στην καρδιά και στον νου. Στην ποιητική συλλογή Τόποι της Ελισάβετ Ευαγγέλου, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «ΑΩ» (2026, ISBN:978-618-252-010-9), η έννοια του τόπου αποκτά μια ευρύτερη υπαρξιακή διάσταση, καθώς δεν αποτελεί απλώς σημείο αναφοράς στον χώρο, αλλά γίνεται αφετηρία αναζήτησης, αποτύπωμα εμπειρίας και τρόπος προσέγγισης του ανθρώπινου βίου.

Η συλλογή οργανώνεται σε τρεις ενότητες: «Τόποι της φυγής (2016-2026)», «Στον τόπο της καρδιάς και των χρωμάτων» και «Στον τόπο του νου», διαγράφοντας μια πορεία από την εξωτερική πραγματικότητα προς την εσωτερική συνείδηση. Η γεωγραφία της μετακίνησης συναντά τη γεωγραφία του συναισθήματος και, στη συνέχεια, τη γεωγραφία της σκέψης. Έτσι, οι Τόποι της Ελισάβετ Ευαγγέλου συγκροτούν ένα ποιητικό οδοιπορικό στο οποίο η ανθρώπινη εμπειρία εξετάζεται μέσα από τις πολλαπλές εκφάνσεις της.

Η πρώτη ενότητα στρέφεται προς τον κόσμο της μετακίνησης, της αναχώρησης και της αναγκαστικής απομάκρυνσης. Τα ποιήματα «Στις ακτές της Τουρκίας» (σ. 11), «Στη Λέσβο» (σ. 12), «Βαδίζοντας προς τα σύνορα» (σ. 13), «Προς Λαπεντούζα» (σ. 16), «Στον βυθό της Μεσογείου» (σ. 17) και «Όπου ο πόλεμος» (σ. 18) παραπέμπουν σε μια σύγχρονη πραγματικότητα που σημαδεύεται από τον πόλεμο, την προσφυγιά και την αβέβαιη αναζήτηση ενός ασφαλέστερου τόπου. Η θάλασσα, τα σύνορα και οι ακτές αποκτούν ιδιαίτερη συμβολική βαρύτητα, καθώς συνδέονται με τη μετάβαση, τον κίνδυνο, την απώλεια, αλλά και την προσδοκία μιας νέας αρχής. Στο ποίημα «Στις ακτές της Τουρκίας» (σ. 11), η αντίθεση ανάμεσα στην πραγματικότητα που βιώνουν οι πρόσφυγες και στο όραμα του προορισμού τους αποδίδεται με ιδιαίτερη ένταση:

Άγρια η θάλασσα, τα κύματα, δεν τα βλέπουν
Άθλια η βάρκα τους η τρύπια, δεν τη βλέπουν
Άθλια η τύχη τους απέναντι, δεν τη βλέπουν.

Πιο άγριες οι ελπίδες τους, από τα κύματα
πιο στέρεες οι σκέψεις τους, από τις βάρκες
πιο δυνατό το όνειρό τους, που τους τυφλώνει.

Μονάχα τη γης απέναντι τη λουσμένη στο φως
βλέπουν.

Η επιλογή του τίτλου της ενότητας «Τόποι της φυγής» είναι ενδεικτική μιας συνθήκης κατά την οποία ο άνθρωπος δεν εγκαταλείπει απλώς έναν γεωγραφικό χώρο, αλλά αποκόπτεται από ένα σύνολο βιωμάτων, σχέσεων και αναμνήσεων που συγκροτούν την αίσθηση του ανήκειν. Έτσι, η φυγή συνδέεται με τη ρήξη της συνέχειας της ανθρώπινης ζωής και με την αβεβαιότητα που συνοδεύει κάθε αναγκαστική αναχώρηση, όπως ποιητικά αποδίδεται ο ανθρώπινος συναισθηματικός κόσμος: «Άνθρωποι σα σύννεφα, σα σμάρια πουλιά, / σε γραμμές σα φίδια τρεμάμενα στην ακτή,/ ταξιδεμένα, κυνηγημένα, κυνηγημένα» (σ. 12)

Στην ίδια ενότητα τα ποιήματα που παραπέμπουν στην προσφυγική εμπειρία συνυπάρχουν με εκείνα που αναφέρονται σε προσωπικές ή συλλογικές μετακινήσεις: «Φεύγοντας από Ελλάδα» (σ. 20), «Αναχωρώντας από Λάρισα» (σ. 21), «Αποχαιρετώντας τη Σίφνο» (σ. 22), «Στην Αμβέρσα» (σ. 23), «Στο Καρπενήσι» (σ. 24), «Στο Αμβούργο ξανά» (σ. 25), «Στη Στοκχόλμη» (σ. 26) και «Στη Νέα Υόρκη» (σ. 27). Με αυτόν τον τρόπο, διευρύνεται η έννοια της φυγής, καθώς απομακρύνεται από μία αποκλειστικά ιστορική ή κοινωνική ερμηνεία. Η ενότητα φαίνεται να θέτει ένα ουσιαστικό ερώτημα. Τι απομένει από τον άνθρωπο όταν αναγκάζεται να εγκαταλείψει τον τόπο του; Ίσως η απάντηση να βρίσκεται στη μνήμη, η οποία διατηρεί όσα η γεωγραφική απόσταση δεν μπορεί να ακυρώσει, όπως αποτυπώνεται στο ποίημα «Στη Νέα Υόρκη» (σ. 27):

Των πανσελήνων τον δρόμο θυμάται
στη θάλασσα την ακύμαντη,
των αστεριών το δίχτυ θυμάται
στον ουρανό τον απέραντο,
τα φώτα των χωριών θυμάται

στο βουνό το απέναντι,
το κρεβάτι το παλιό θυμάται
στο μπαλκόνι, το ήσυχο,
τον ήχο των τζιτζικιών θυμάται,
τον αγέρα απ’ το πέλαγος. […]

Από τη γεωγραφία της φυγής, η ποιητική περιήγηση μεταφέρεται στον χώρο της καρδιάς. Η δεύτερη ενότητα σηματοδοτεί μια μετατόπιση προς τον έρωτα, τη φύση, την αισθητηριακή εμπειρία και τη σχέση του ανθρώπου με την ομορφιά. Τα ποιήματα «Λόγια λουλούδια» (σ. 32), «Έρωτας» (σ. 34), «Σμίξιμο» (σ. 35), «Χορός» (σ. 36), «Έλα» (σ. 38), «Πρωινό στην Άνδρο» (σ. 39) , «Ελπίδα» (σ. 40) και «Πίστεψα» (σ. 41) δημιουργούν ένα διαφορετικό συναισθηματικό τοπίο, στο οποίο κυριαρχούν η αγάπη, ο έρωτας, η επιθυμία, τ’ όνειρο και η προσδοκία. Η καρδιά γίνεται ένας τόπος που δεν προσδιορίζεται από τα όρια του χώρου, αλλά από την ένταση της ανθρώπινης σχέσης, όπως χαρακτηριστικά αποδίδεται στο «Σμίξιμο» (σ. 35) και στο «Έλα» (σ. 38):

Έλα και βρέχει απόψε γερά,
θα είναι για εμάς η βραδιά,
ψιχάλες θα παίζει το πιάνο
νότες θα βρέχει ο ουρανός,
δικός μας θα είναι ο χορός,
αστέρια θα πιούμε.[…]

Τα χρώματα αποτελούν κεντρικό στοιχείο των ποιημάτων της δεύτερης ενότητας, όπως άλλωστε δηλώνεται και στον τίτλο της. «Κόκκινη / η ανατολή» (σ. 51), «Κόκκινα τα φύλλα που φθίνουν και πέφτουν στη γη / κόκκινος ο σολομός που πεθαίνει / […] /κόκκινο το φεγγάρι που προχωρεί / […] / κόκκινα τα αστέρια πριν εξαφανιστούν / […] / κόκκινα τα λάβαρα / […] / κόκκινα τα μάτια που κλαίνε» (σ. 58) συναντούν δημιουργικά τα «Άσπρα βότσαλα» (σ. 55), τις «Λευκές τουλίπες» (σ. 57), το «Ροζ ξημέρωμα» (σ. 55), την «Κίτρινη σκόνη ελαφριά» (σ. 52) και τη «Γαλάζια και ροζ κουδουνίστρα ο χρόνος του μωρού». Στην ίδια ενότητα, η φύση εμφανίζεται ως πηγή εικόνων και συμβολισμών. Τα λουλούδια, το φεγγάρι, ο ήλιος, τα πέταλα, η θάλασσα, τα βότσαλα, η παπαρούνα και η θημωνιά συνθέτουν ένα λεξιλόγιο μέσα από το οποίο αναδεικνύεται η σχέση του ανθρώπου με τον φυσικό κόσμο.

Ωστόσο, τα ποιήματα της ενότητας δεν εξιδανικεύουν τη ζωή. Αντίθετα, τα ποιήματα όπως «Μες στην καταιγίδα» (σ. 47) και «Κόκκινα τα φύλλα που φθίνουν» (σ. 58) υπενθυμίζουν ότι η ομορφιά συνυπάρχει με τη φθορά και ότι η αναγέννηση δεν αναιρεί την απώλεια. Η φύση, άλλωστε, γνωρίζει τους δικούς της κύκλους: άνθηση, ωρίμανση, παρακμή και ανανέωση. Έτσι, μέσα σε αυτή την κυκλικότητα, η ανθρώπινη εμπειρία βρίσκει μια αναλογία για τη δική της πορεία.

Στην τρίτη ενότητα η ποιητική περιήγηση της Ελισάβετ Ευαγγέλου στρέφεται προς τον νου, εκεί όπου η εμπειρία μετατρέπεται σε στοχασμό και η μνήμη σε εσωτερική συνομιλία. Οι σύντομοι, συχνά μονολεκτικοί τίτλοι «Κι όμως», «Μπορεί», «Αρκεί», «Αισιόδοξα» και «Χρειάζεται» δημιουργούν την αίσθηση μιας σκέψης που αναζητά τη διατύπωσή της. Πρόκειται για λέξεις με ανοιχτό νοηματικό ορίζοντα, οι οποίες δεν ολοκληρώνουν από μόνες τους μια σκέψη, αλλά μοιάζουν να προσκαλούν τον αναγνώστη να την ακολουθήσει. Η ενότητα αυτή φαίνεται να συγκεντρώνει τα ερωτήματα που έχουν αναδυθεί από τις προηγούμενες διαδρομές. Η φυγή, ο αποχωρισμός, η αγάπη και η φθορά δεν παραμένουν απλώς βιώματα, αλλά γίνονται αντικείμενα επεξεργασίας από τη συνείδηση. Το ποίημα «Οι ανείπωτες λέξεις»(σ. 72) παραπέμπει σε όσα δεν κατορθώνουν να εκφραστούν, σε όσα παραμένουν εγκλωβισμένα στη σιωπή και εξακολουθούν να διεκδικούν τη θέση τους στον εσωτερικό κόσμο.

Ξεχωριστή θέση καταλαμβάνουν τα ποιήματα «Μητέρα Ι» (σ. 74) και «Μητέρα ΙΙ» (σ. 75). Η διπλή αυτή αναφορά υποδηλώνει μια επιμονή στη μητρική μορφή, η οποία αποκτά ιδιαίτερη σημασία αν συσχετιστεί με την παρουσία της «μάνας» στην πρώτη ενότητα. Η μητέρα φαίνεται να διατρέχει τη συλλογή ως μια μορφή μνήμης και συναισθηματικής καταγωγής. Από το τραγούδι της μητέρας στον κόσμο της φυγής έως την επανεμφάνισή της στον τόπο του νου, η μητρική παρουσία μοιάζει να συνδέει τις διαφορετικές περιοχές της ανθρώπινης εμπειρίας.

Η ενότητα ολοκληρώνεται με τα ποιήματα «Τα νέα καράβια» (σ. 78) και «Οι άνθρωποι» (σ. 79). Η επιστροφή στο καράβι, ένα σύμβολο που έχει ήδη συνδεθεί με τη μετακίνηση και τη φυγή στην πρώτη ενότητα, δημιουργεί μια ενδιαφέρουσα κυκλική σχέση ανάμεσα στην αρχή και στο τέλος της συλλογής. Το καράβι δεν παραπέμπει πλέον αποκλειστικά στην αναχώρηση, αλλά μπορεί να υποδηλώνει τη δυνατότητα μιας νέας πορείας. Και στο τέλος αυτής της διαδρομής βρίσκονται οι άνθρωποι.  εκείνοι που φεύγουν, αγαπούν, θυμούνται, αναζητούν και προσπαθούν να κατανοήσουν τον εαυτό τους και τον κόσμο: «Οι άνθρωποι / κόκκοι άμμου / σε ερήμους οστών / σαν αποβάλλουν τη σάρκα τους. / Οι άνθρωποι / οι υπερφίαλοι όσο αναπνέουν».

Οι Τόποι της Ελισάβετ Ευαγγέλου αναδεικνύουν την ανθρώπινη ύπαρξη ως μια διαρκή περιπλάνηση ανάμεσα σε όσα αφήνονται πίσω και σε όσα εξακολουθούν να μας προσδιορίζουν. Από τις ακτές της προσφυγιάς και τις γεωγραφίες του αποχωρισμού έως τις χρωματικές εκρήξεις της καρδιάς και τις σιωπηλές διαδρομές του νου, η ποιήτρια συνθέτει έναν κόσμο όπου η εξωτερική πραγματικότητα διασταυρώνεται αδιάκοπα με την εσωτερική εμπειρία. Η φυγή, ο έρωτας, η μητρική μορφή, η μνήμη και η επίγνωση της φθοράς δεν αποτελούν ασύνδετες θεματικές, αλλά διαφορετικές όψεις μιας ενιαίας αναζήτησης: της ανάγκης του ανθρώπου να αναγνωρίσει τον εαυτό του μέσα στον χρόνο και στον κόσμο.

Ιδιαίτερη σημασία αποκτά, τελικά, η επιστροφή στην ανθρώπινη μορφή. Οι άνθρωποι που διασχίζουν τις θάλασσες, αποχαιρετούν τόπους, ανακαλούν πρόσωπα, ερωτεύονται και αναμετρώνται με τη θνητότητά τους γίνονται οι πραγματικοί πρωταγωνιστές αυτού του ποιητικού οδοιπορικού. Και ίσως εκεί να βρίσκεται η βαθύτερη σημασία του τίτλου. Οι τόποι δεν είναι μόνο εκείνοι στους οποίους φτάνουμε, αλλά και εκείνοι από τους οποίους δεν κατορθώνουμε ποτέ να απομακρυνθούμε ολοκληρωτικά. Γιατί η μνήμη διατηρεί ό,τι η απόσταση απομακρύνει, ενώ η ποίηση προσφέρει στη φευγαλέα ανθρώπινη εμπειρία μια δυνατότητα παραμονής. Έτσι, το ταξίδι στους Τόπους δεν ολοκληρώνεται με την άφιξη σε έναν προορισμό· συνεχίζεται μέσα μας, όσο εξακολουθούμε να θυμόμαστε, να αισθανόμαστε και να αναζητούμε τον δικό μας τόπο στον κόσμο.

BookSitting | βιβλία, τέχνες, ιδέες

Αφήστε μια απάντηση