Σημειώσεις για το βιβλίο «Η κατασκευή υπηκόων» του Ράουτερ

«Στο περιθώριο μιας σελίδας»: Μηνιαία στήλη της Μαρίας Γεωργαλά, στο BookSitting, αφιερωμένη σε non fiction βιβλία.

Της Μαρίας Γεωργαλά*

Η στήλη «Στο περιθώριο μιας σελίδας» δημιουργήθηκε με αφορμή τη συχνή ανάγκη να σημειώνω άμεσα πάνω στο χαρτί μια σκέψη, που μου γεννά η σκέψη του συγγραφέα. Μια σκέψη που μερικές φορές ξεφεύγει εντελώς από το πλαίσιο του συγκεκριμένου βιβλίου, απομακρύνει το βλέμμα από τη σελίδα και το αφήνει να ταξιδεύει κάπου απλανές με πυξίδα αυτόματους συνειρμούς.

–Μαρία Γεωργαλά

Η τρίτη συνάντηση

[Ernst Alexander Rauter, Η κατασκευή υπηκόων – Πώς κατασκευάζεται μία γνώμη σε ένα κεφάλι, μετάφραση Δ. Κούρτοβικ, Εκδ. Αιγόκερως 1982]

Διαβάζω στο οπισθόφυλλο:

«Στο σχολείο κατασκευάζονται άνθρωποι. Η διαδικασία της κατασκευής ανθρώπων λέγεται εκπαίδευση. Η οικογένεια, ο κινηματογράφος, η τηλεόραση, το θέατρο, το ραδιόφωνο, οι εφημερίδες, τα βιβλία και τα πλακάτ είναι σχολεία με την ευρύτερη έννοια. Όλα τα κέντρα που μεταδίδουν πληροφορίες είναι σχολεία. Για την κατασκευή πραγμάτων χρησιμοποιούνται εργαλεία. Το εργαλείο με το οποίο κατασκευάζονται άνθρωποι είναι η πληροφορία. Οι νόμοι φτιάχνονται από ανθρώπους. Κανείς δεν φτιάχνει έναν νόμο που να στρέφεται εναντίον του. Αν κάποιος δεν είναι πλουσιότερος από τους άλλους, δεν του περνάει από το μυαλό η σκέψη να πει: “Ου κλέψεις”. Όταν οι πρώτοι άνθρωποι πλούτισαν αρκετά ώστε να μπορέσουν να συγκροτήσουν μια συμμορία για την καταπίεση και την εκμετάλλευση των άλλων, γεννήθηκε αυτό που ονομάζουμε σήμερα κράτος. Το κράτος είναι η μετεξέλιξη μιας συμμορίας από μπράβους. Οι νόμοι είναι η μετεξέλιξη ενός καταλόγου με τις επιθυμίες των πλούσιων δουλοκτητών. Το κράτος διευκολύνεται στη διακυβέρνηση αυτού του νέου είδους υπηκόων χάρη σε δυο εξελίξεις: η πρώτη είναι ότι ο μηχανισμός της ποδηγέτησης γίνεται όλο και πιο πολύπλοκος και αδιαφανής για τους ποδηγετούμενους η δεύτερη είναι η εξέλιξη των δημόσιων πηγών πληροφοριών στις τελευταίες δεκαετίες. Μ’ αυτόν τον πανταχού παρόντα μηχανισμό των πληροφοριών και την επιρροή των σχολείων στους απροστάτευτους εγκεφάλους των ανήλικων μελών του πληθυσμού, μπορεί κανείς να εξαπατήσει ακόμα και έξυπνους ανθρώπους, σε βαθμό που να πανηγυρίζουν για την ίδια τη θανατική καταδίκη τους».

Το συγκεκριμένο βιβλίο το έχω αγοράσει πριν αρκετά χρόνια, φοιτήτρια κοινωνιολογίας στο Πάντειο. Το βιβλίο γράφτηκε το 1968, από τον Ernst Alexander Rauter (27 Απριλίου 1929 στο Κλάγκενφουρτ – 8 Μαρτίου 2006 στο Μόναχο) Αυστριακό, αδέσμευτο, αριστερό συγγραφέα, δημοσιογράφο και αυτοδίδακτος κριτικό.
Θεωρείται ακόμη ένα από τα σημαντικά βιβλία κοινωνικής κριτικής του 20ού αιώνα. Κατά δήλωση του συγγραφέα, οι πληροφορίες που «φυτεύονται» στο μυαλό μας είναι υπεύθυνες για τη διαμόρφωση των κρίσεων και των πεποιθήσεών μας, οι οποίες με τη σειρά τους καθορίζουν τις πράξεις μας και τη ζωή μας στο σύνολό της. «Στο σχολείο δημιουργούνται οι άνθρωποι. Η διαδικασία δημιουργίας ανθρώπων ονομάζεται εκπαίδευση. Δεδομένου ότι οι πράξεις ενός ανθρώπου καθορίζουν την πορεία της ζωής του, οι πληροφορίες που λαμβάνει καθορίζουν τον τρόπο που θα ζήσει. Τα σχολεία όχι μόνο δημιουργούν ανθρώπους, αλλά δημιουργούν και βιογραφίες», όπως χαρακτηριστικά σημειώνει και κλείνει το βιβλίο του.

Ο Ράουτερ με εξαιρετικά συνοπτική γλώσσα, και ταυτόχρονα βαθυστόχαστη, εστιάζει σε μια ολιστική κατανόηση των μηχανισμών χειραγώγησης. Αν και γραμμένο πριν από δεκαετίες, το έργο παραμένει πάντα επίκαιρο, (ίσως ακόμη περισσότερο σήμερα), σχετικά με τον τρόπο που διαμορφώνονται οι αντιλήψεις μας, οι συμπεριφορές και εντέλει οι πράξεις ή οι μη πράξεις μας, μέσω των θεσμών και των συστημικών Μαζικών Μέσων Ενημέρωσης.

Στο περιθώριο μιας σελίδας

• Τι σημαίνει διαχρονικότητα στη γραφή;

• Η ανάγνωση του βιβλίου με εκπλήσσει κάθε φορά. Αναγνωρίζω εύκολα τη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα.  Ωστόσο  δεν μειώνεται  καθόλου (αν και ήδη ειπωμένες οι αλήθειες του),  η μεγάλη του σημασία  για την άκριτη κατανάλωση του πιο σημαντικού σύγχρονου προϊόντος –της πληροφορίας. Αντίθετα,  κάθε φορά σκέφτομαι πόσο εκτιμώ  την αρχική τόλμη της σκέψης και των  επιχειρημάτων  του Ράουτερ. 

• Ο Ράουτερ επιμένει στην πληροφορία ως εργαλείο που διαμορφώνει ανθρώπους και απόψεις, και αναφέρει ως «σχολεία» όχι μόνο το κανονικό σχολείο, αλλά και την οικογένεια, τα ΜΜΕ, τον κινηματογράφο, την τηλεόραση, το ραδιόφωνο και τα βιβλία. 

• Κάθε φορά που ανατρέχω στο βιβλίο κατανοώ γιατί έβγαλαν την κοινωνιολογία από τα σχολεία!

• Η εκπαίδευση ως μηχανισμός: Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι το σχολείο δεν μορφώνει απλώς, αλλά «κατασκευάζει» ανθρώπους και υπηκόους για τις ανάγκες του εκάστοτε συστήματος. 

• Αναρωτιέμαι, όχι τι θα άλλαζε, αλλά πώς θα εμπλούτιζε το βιβλίο του για την κατασκευή συνειδήσεων,  όταν θα αναγνώριζε το κινητό μας και τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα   (Large Language Models, δηλαδή)  ως  τα καινούργια μας «σχολεία».

• 157 σελίδες, μόνο, για το πώς κατασκευάζεται η υπακοή μας στα συμφέροντα μιας εξουσίας, πολιτικής οικονομικής θρησκευτικής, από την ώρα που γεννιόμαστε και πώς δημιουργείται η πεποίθηση  ότι οι δράσεις μας εξυπηρετούν δικά μας συμφέροντα.

• 157 σελίδες  που όσες φορές  και να τις διαβάζω, κάτι επιπρόσθετο σκέφτομαι, για το πώς στηρίζεται η οικονομία εδώ και χιλιάδες χρόνια  από όσους  κατέχουν το πλεόνασμα της παραγωγής των πολλών. 

• Και μετά φεύγει το μυαλό, όπως πάντα στο περιθώριο της σελίδας, και πάει στους χιλιάδες νεκρούς των πολέμων, όχι μόνο στους αμάχους αλλά στους στρατιώτες. 

• Πόσοι συνειδητά ξέρουν για ποιον λόγο πεθαίνουν.

• Πόσα σύμβολα, μεταλλάσσουν τον αφανισμό τους και τον αναδεικνύουν σε ιερή υπόθεση του γενικού καλού; 

• Ποιος έχει καθορίσει το γενικό καλό;

• Πόσο αναγκαίο είναι να πεισθώ για τη συνεχή αγορά όπλων;

• Πρώτα δημιουργείται η ανάγκη και μετά το προϊόν. Το προϊόν δεν πρέπει να αντέχει στο χρόνο, γιατί τότε δεν θα είχα ανάγκη να αγοράσω καινούργιο. 

• Βασικές αρχές marketing.

• Ο υπήκοος ως προϊόν αναλώσιμο.

• Ποιος και πώς αποφασίζει πόσοι θα πεθάνουν και για ποιο λόγο; 

• Αφελείς ερωτήσεις αναστοχάζομαι.

• Μια κατασκευασμένη υπήκοος μόνο αφελείς ερωτήσεις μπορεί να κάνει στην καλύτερη των περιπτώσεων (γελάω).

• Και ο πόλεμος στα social; Ο καθημερινός πόλεμος στα social, πόσο θύματα έχει καθημερινά, πόσο αίμα στάζει, σε μια Εκτεταμένη Πραγματικότητα (XR – Extended Reality);  

• Στον σημερινό διαδικτυακό κόσμο, οι αξιολογήσεις καθοδηγούν τις αγορές, τα likes καθοδηγούν τις κοινοποιήσεις και οι δημοσκοπήσεις καθοδηγούν τις ψήφους.

• Τι χρειάζεται πλέον το σχολείο αφού έχω τον AI CLAUDE;

• Ανατριχιάζω μόνο στη σκέψη και μετά θυμάμαι ότι είναι πλέον η δική μου πραγματικότητα, από την ώρα που ανοίγω το μάτι μου καθημερνά μέχρι την ώρα που το κλείνω.

• (Λέτε να μας θάβουν με τα κινητά μας😉) 

• My precious, έλεγε το Γκόλουμ  στο βιβλίο του Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν: Χόμπιτ το 1937.

• Το πολύτιμο δακτυλίδι το έφτιαξε ο Σάουρον, ο Σκοτεινός Άρχοντας. Ήθελε να ελέγξει όλα τα άλλα μαγικά δαχτυλίδια που είχαν τα ξωτικά, οι νάνοι και οι άνθρωποι. Ο Σάουρον έβαλε μέσα στο χρυσάφι ένα μεγάλο μέρος από τη δική του κακία και δύναμη (κάτι μου θυμίζει όλο αυτό…).

• Πότε ακριβώς αρχίζουμε να γινόμαστε αυτό που περιμένουν οι άλλοι από εμάς; Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάποιος μας επιβάλλει κάτι με τη βία. Μερικές φορές αρκεί να ακούμε ξανά και ξανά έναν συγκεκριμένο τρόπο σκέψης, μια συμπεριφορά ή έναν κανόνα. Σιγά σιγά τον συνηθίζουμε και στο τέλος μπορεί να νομίζουμε ότι είναι δικός μας. 

• Η λέξη «υπήκοοι». Όχι μόνο με την πολιτική της σημασία. Αλλά  σαν μια εσωτερική κατάσταση: τον άνθρωπο που μαθαίνει να υπακούει, να προσαρμόζεται και να μην αμφισβητεί εύκολα.

• Η υπακοή μπορεί να γίνει συνήθεια. Δεν χρειάζεται πάντα να υπάρχει κάποιος που δίνει εντολές. Μπορεί να αρκεί η ανάγκη μας να ανήκουμε κάπου. Το βλέπω ακόμη και στον τρόπο που μιλάμε για έναν πόλεμο. Αν ακούμε κάθε μέρα μόνο τη μία πλευρά, βλέπουμε συγκεκριμένες εικόνες και ακούμε συγκεκριμένες λέξεις -«ήρωες», «εχθροί», «απειλή», «ασφάλεια»- πόσο εύκολο είναι να αρχίσουμε να θεωρούμε αυτονόητη μία μόνο ερμηνεία; 

• Αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι πλευρές είναι εξίσου αληθινές ούτε ότι κάθε είδηση είναι προπαγάνδα. Σημαίνει όμως ότι σε μια σύγκρουση, η μάχη γίνεται για το ποια ιστορία θα επικρατήσει.

• Τι είναι «σωστό», τι είναι «αμαρτία», τι πρέπει να φοβόμαστε και τι πρέπει να ελπίζουμε. Πόσο από αυτά είναι προσωπική επιλογή και πόσο είναι σκέψεις που κληρονομήσαμε;  Το ίδιο ερώτημα μπορεί να τεθεί για τη θρησκεία, για την πολιτική, την πατρίδα, την οικογένεια, ακόμη και για την εικόνα που έχουμε για τον ίδιο μας τον εαυτό.

• Το πιο δύσκολο ίσως δεν είναι να υπακούμε. Είναι να καταλάβουμε πότε και ποιον υπακούμε.

• Παρατάω το βιβλίο και ψάχνω στο διαδίκτυο (πού αλλού; Στο πετσί μας η αντίφαση).

• Πόσα εκατομμύρια ξοδεύονται στην Ελλάδα για διαφημίσεις στοιχηματικών εταιρειών.

• «Όπως προκύπτει από τον επίσημο απολογισμό της Επιτροπής Εποπτείας και Ελέγχου Παιγνίων (ΕΕΕΠ), κατά τη διάρκεια του 2024 δαπανήθηκαν περίπου 94 εκατομμύρια ευρώ για τη διαφημιστική προβολή των τυχερών παιχνιδιών, ενώ για το 2025 η εκτίμηση κάνει λόγο για αύξηση του ποσού στα 102 εκατομμύρια ευρώ» Πηγή:  financialreport.gr

ΚΑΙ  

• «Άλμα κατέγραψε η αγορά τυχερών παιχνιδιών τον πρώτο μήνα του 2025 παραμένοντας σε σταθερά θετικό μονοπάτι. Οι Έλληνες διατήρησαν αμείωτο το ενδιαφέρον τους για τυχερά παιχνίδια και τη νέα χρονιά καθώς ο Ιανουάριος, που περιλαμβάνει κομμάτι της εορταστικής περιόδου και της Πρωτοχρονιάς, είναι μήνας όπου πολλοί δοκιμάζουν την τύχη τους και η έτσι παικτική κίνηση είναι αυξημένη». «Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με τα στοιχεία που έδωσε στη δημοσιότητα η Επιτροπή Εποπτείας και Ελέγχου Παιγνίων (ΕΕΕΠ) τα συνολικά χρήματα που διοχετεύτηκαν σε πονταρίσματα ανήλθαν σε 1,45 δισ. ευρώ (αναμορφωμένο TGR, στο οποίο δεν περιλαμβάνονται τα κέρδη ή τα μπόνους που παίζονται ξανά από τους παίκτες) τον Ιανουάριο της φετινής χρονιάς έναντι 1,35 δισ. ευρώ το αντίστοιχο περσινό διάστημα, σημειώνοντας άνοδο 9,3%» https://www.forbesgreece.gr/story/3909548

Εξαντλημένη, όχι από τις 157 σελίδες αλλά από την πραγματικότητα που με ταρακουνά αλύπητα, διαβάζω τα λόγια του Ράουτερ: «Αν δεν αντισταθούμε στο πνεύμα των σχολείων, των εφημερίδων, του ραδιοφώνου και της τηλεόρασης, τότε οι σκέψεις μας θα εξακολουθήσουν να είναι εχθροί μας».

---

*H Μαρία Γεωργαλά είναι συγγραφέας, επικοινωνιολόγος, πιστοποιημένη σύμβουλος σταδιοδρομίας εφήβων και ενηλίκων (GCDF) και συντονίστρια βιωματικών εργαστηρίων επικοινωνίας.

Σπούδασε Κοινωνιολογία (Πάντειο Πανεπιστήμιο), Διοίκηση Επιχειρήσεων και Δημοσιογραφία στην Αθήνα. Κατέχει το μεταπτυχιακό τίτλο, D.E.A Κοινωνιολογία της Επικοινωνίας & Πληροφορίας, Paris 7. Κατέχει  πιστοποιήσεις στην συστημική (ΑΚΜΑ) και καταξιωτική (THESYS) προσέγγιση. Έχει εργαστεί ως διδάσκουσα στην τριτοβάθμια εκπαίδευση (ΤΕΙ Πειραιά),  στον επιχειρηματικό τομέα των Τηλεπικοινωνιών, στους τομείς ανάπτυξης ανθρώπινου δυναμικού και εταιρικής επικοινωνίας και ως δημοσιογράφος. Ασχολείται ενεργά με θέματα έμφυλης βίας.

Συγγραφική διαδρομή: Το συναχωμένο αεροπλανάκι, εκδ. Ζαχαράκης, 2008, Το παραμύθι με τα χλομά μάγουλα, εκδ. Ζαχαράκης 2009, Αυτονόητα,  εκδ. Φίλντισι, 2022, Παρανυχίδα εκδ. Μετρονόμος, 2025. Συμμετείχε με κείμενό της για την ηγεσία, στη συλλογική έκδοση GROW, Ιστορίες Management & Ηγεσίας, εκδ. Διόπτρα 2020

Ποιήματά της και νανο-διηγήματα έχουν δημοσιευτεί σε έντυπα και ηλεκτρονικά λογοτεχνικά περιοδικά και συλλογικές εκδόσεις. Ασχολείται με την στιχουργική και τραγούδια της έχουν μελοποιηθεί και περιλαμβάνονται σε συλλογικές δισκογραφικές παραγωγές. Στο youtube κυκλοφορεί το βίντεο, Tο στοργικό χέρι, σε ποίηση δική της και πρωτότυπη μουσική Απόστολου Καλτσά με θέμα την έμφυλη βία.

---