Συνέντευξη στην Αλεξία Καλογεροπούλου
alexia.kalogeropoulou@gmail.com
Η Κατερίνα Ζωγραφιστού είναι Διδάκτορας του Τμήματος Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Paul Valéry- Montpellier III και κάτοχος τίτλου Master II από το ίδιο Πανεπιστήμιο. Έκανε βασικές σπουδές φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης (Paris IV) με εξειδίκευση στην διδασκαλία της Γαλλικής ως ξένης γλώσσας και στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο Πατρών, Τμήμα Ελληνικού Πολιτισμού. Έχει τιμηθεί με τον σταυρό του Ιππότη Γραμμάτων και Τεχνών του Ακαδημαϊκού Φοίνικα της Γαλλίας. Εργασίες και μελέτες της έχουν βραβευθεί. Είναι Πρόεδρος της Διεθνούς Εταιρείας Φίλων Νίκου Καζαντζάκη (ΔΕΦΝΚ), Αντιπρόεδρος και Εκτελεστική Διευθύντρια του Διεθνούς Συλλόγου “Ευρωπαϊκοί Δρόμοι του Νίκου Καζαντζάκη”. Μιλήσαμε μαζί της για το έργο του Καζαντζάκη σήμερα.
Αγαπητή κυρία Ζωγραφιστού, σας καλωσορίζω στο Σαλόνι του BookSitting και σας ευχαριστώ για αυτή τη συνέντευξη. Ξεκινώντας, θα ήθελα να σας ρωτήσω τι ήταν εκείνο στο έργο του Καζαντζάκη που σας προσέλκυσε αρχικά και πώς αυτή η σχέση εξελίχθηκε σε πολυετή επιστημονική ενασχόληση;
Στα εφηβικά μου χρόνια, με συγκινούσε η ζωή του. Δεν είχα ακόμα διαβάσει το έργο του. Μου φαινόταν ότι είχε έναν ηρωϊσμό η στάση του απέναντι στη ζωή. Ήταν τα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια και ως νέοι άνθρωποι είχαμε, εκτός από όνειρα, πολιτικές ανησυχίες και υπαρξιακά ερωτήματα που μας τυραννούσαν. Το πρώτο βιβλίο του που διάβασα, ήταν η «Αναφορά στον Γκρέκο» απ’ όπου πήρα κάποιες απαντήσεις στις ανησυχίες μου. Κεντρικό θέμα του έργου του είναι η ελευθερία. Προσπαθούσα, λοιπόν, να καταλάβω για ποια ελευθερία μάς μιλά. Την εθνική, την κοινωνική ή για κάτι βαθύτερο που τότε ακόμα δεν μπορούσα να αποκωδικοποιήσω. Απορίες και ερωτήματα που στη συνέχεια φυσικά απαντήθηκαν. Αργότερα γνώρισα το υπόλοιπο έργο του, κυρίως τα μεγάλα του μυθιστορήματα. Με συνάρπασαν. Όσο περισσότερο κατανοούσα τον κόσμο του, τόσο ο κόσμος αυτός γινόταν ένα κομμάτι της ζωής μου. Κατάλαβα ότι δεν θα μπορέσω ποτέ να κλείσω τα βιβλία του οριστικά, ότι πάντα θα επιστρέφω στον λόγο του, γιατί με βοηθά να βαδίζω σ’ έναν πνευματικό δρόμο γεμάτο αγαθά. Θα τελειώσει αυτός ο δεσμός, έτσι νιώθω, με το τέλος της δικής μου ζωής.
Ως φιλόλογος εκπαιδευμένη στη Σορβόννη και στο Montpellier, πώς βλέπετε τον Καζαντζάκη μέσα από τα μάτια της ευρωπαϊκής φιλολογικής παράδοσης;
Σαφώς ο Καζαντζάκης ανήκει στην ευρωπαϊκή συγγραφική παράδοση, την οποία γνώριζε σε βάθος. Είχε αφομοιώσει όλα τα στοιχεία της. Αν κάτι τον χαρακτήριζε, ήταν η βαθιά γνώση του για την ευρωπαϊκή λογοτεχνία αλλά και την ευρωπαϊκή φιλοσοφία, Μπερξόν, Νίτσε κι όχι μόνο.
Πρόσφατα, στο Μουσείο Καζαντζάκη, στην Κρήτη, πραγματοποιήθηκε μια συγκινητική εκδήλωση, που περιελάμβανε, μεταξύ άλλων, την ανάγνωση της καζαντζακικής Οδύσειας. Πείτε μας δυο λόγια για αυτή την εκδήλωση και τι έχει να πει αυτό το ιδιαίτερο έργο στον σύγχρονο αναγνώστη;
Η Οδύσεια είναι ένα έργο που διαβάζεται δυσκολότερα από όλη την άλλη συγγραφική παραγωγή του Καζαντζάκη. Φιλοδόξησε να γράψει ένα έπος και το έκανε. Έγραψε ένα ποίημα 33333 στίχων με ιδιαίτερη γλώσσα κι αυτό είναι που δυσκολεύει κυρίως τον αναγνώστη. Ο πλούτος, ωστόσο, του επικού αυτού ποιήματος είναι τεράστιος. Μακάρι να ήθελαν τα νέα παιδιά να αφήσουν για λίγο το κινητό τους τηλέφωνο και να διαβάζουν λίγους στίχους κάθε μέρα από την Οδύσεια.
Στην Παγκόσμια Λέσχη Ανάγνωσης Έργων του Νίκου Καζαντζάκη, που διοργανώνεται από τη Διεθνή Εταιρεία Φίλων Νίκου Καζαντζάκη, την διαβάζαμε δυο χρόνια. Μια ραψωδία κάθε μήνα, εκτός από τους καλοκαιρινού μήνες. Αρχίσαμε τον Φεβρουάριο του 2024 και τελειώσαμε τον Μάιο του 2026. Η αναγνωστική αυτή περιπέτεια κορυφώθηκε με την υπέροχη εκδήλωση στον χώρο του Μουσείου Καζαντζάκη, στις 23 Μαΐου 2026. Διάβασαν αποσπάσματα από το ποίημα οι αρχές του νησιού μας, εκπρόσωποι φορέων και συλλόγων, στελέχη του Μουσείου και της Διεθνούς Εταιρείας.
Τα τελευταία χρόνια φαίνεται ότι υπάρχει ένα νέο ενδιαφέρον για το έργο του Καζαντζάκη, όχι μόνο στην Ελλάδα με την επανακυκλοφορία των βιβλίων του από τις εκδόσεις Διόπτρα, αλλά και σε παγκόσμιο επίπεδο. Γιατί πιστεύετε ότι συμβαίνει αυτό και πού εντοπίζετε σήμερα την ζωηρότερη υποδοχή του έργου του; Τι «επιστρέφει» σήμερα, κατά τη γνώμη σας, από τον Καζαντζάκη, ποιες ιδέες, ποια ερωτήματά του μιλούν στον σύγχρονο άνθρωπο;
Αν η ζωή και ο λόγος του Καζαντζάκη ήταν πάντα επίκαιρος, σήμερα είναι ακόμα πιο σημαντικός, γιατί υπηρετεί υψηλές αξίες όπως η ελευθερία σε όλες της τις μορφές και η παγκόσμια ειρήνη. Ζητούμενα, δυστυχώς, επιτρέψτε μου να πω, και στον καιρό μας. Στην Ελλάδα, από τη στιγμή που ανέλαβε τα δικαιώματα ο εκδοτικός οίκος Διόπτρα, έχουμε στα χέρια μας καλαίσθητες και εύχρηστες εκδόσεις που βοηθούν πολύ τον αναγνώστη. Πιστεύω ότι για τους λάτρεις του βιβλίου, μια σωστή έκδοση έχει σημασία.
Πώς γεννήθηκε η ιδέα για τους Ευρωπαϊκούς Δρόμους του Νίκου Καζαντζάκη και με ποιο στόχο;
Θα σας πω δυο λόγια κατ’ αρχήν για τις Ευρωπαϊκές Πολιτιστικές Διαδρομές, ένα πρόγραμμα του Συμβουλίου της Ευρώπης, που ξεκίνησε πριν από τέσσερεις δεκαετίες (1987) και συνεχίζεται ως σήμερα. Μόνο που μετά από τόσα χρόνια ένα πρόγραμμα έχει εξελιχθεί σε θεσμό. Το Ινστιτούτο Πολιτιστικών Διαδρομών προσφέρει τεχνογνωσία στο Συμβούλιο της Ευρώπης για την πιστοποίηση των διαδρομών, την κατάκτηση δηλαδή του τίτλου «Επίσημη Διαδρομή του Συμβουλίου της Ευρώπης». Βασική προϋπόθεση είναι να εφαρμόζονται οι αξίες του Συμβουλίου της Ευρώπης για τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη δημοκρατία, την πολιτιστική ποικιλομορφία, τον πολιτισμικό πλούτο πέρα από σύνορα, την κοινωνία των πολιτών… Τα δίκτυα αυτά, αναφέρω εδώ κάποια – Η Διαδρομή των Ιστορικών Κοιμητηρίων, Οι Δρόμοι των Φοινίκων, οι Ευρωπαϊκοί Δρόμοι του Μότσαρτ και πολλά ακόμα – αξιοποιούν και τη φυσική και την πολιτιστική κληρονομιά, άυλη και υλική, ως παράγοντες βελτίωσης της ζωής, ενώ παράλληλα προωθούν τον πολιτιστικό τουρισμό.
Οι Ευρωπαϊκοί Δρόμοι του Νίκου Καζαντζάκη είναι ένα πολύ μεγάλο δίκτυο τόπων, περιλαμβάνονται σ’ αυτό 25 χώρες μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης, στις οποίες ο συγγραφέας είτε ταξίδεψε είτε έζησε και έγραψε κάποιο έργο του. Η προσπάθεια ξεκίνησε μετά από ενημέρωση που μας έκανε το Υπουργείο Πολιτισμού. Τα στελέχη του παρακολουθούσαν την τεράστια δράση της Διεθνούς Εταιρείας και είδαν στην ιστοσελίδα μας τη «Διαδρομή Καζαντζάκη Ζορμπά», που είχε οργανώσει και αποτυπώσει σε χάρτη ο κ. Γιώργος Στασινάκης το 2019, ως Πρόεδρος τότε της Διεθνούς Εταιρείας. Αυτή ήταν η αρχή. Για να ενημερωθούμε περισσότερο, ταξιδέψαμε στο Λουξεμβούργο δυο φορές, παρακολουθήσαμε τα σεμινάρια και παρουσιάσαμε τη διαδρομή του συγγραφέα στην Ευρώπη και συγχρόνως συμμετείχαμε στο ετήσιο Advisory Forum το 2024. Ο Πρόεδρος τότε του Ινστιτούτου, ο κ. Ντομινιόνι, έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον. Έτσι, με τις υποδείξεις του Ινστιτούτου προχωρήσαμε. Πάντοτε, βέβαια, σε στενή συνεργασία με το Τμήμα Διεθνών Σχέσεων του Ελληνικού Υπουργείου Πολιτισμού. Θα πρέπει να σας πω ότι ακολουθούνται συγκεκριμένες διαδικασίες, οι οποίες απαιτούν χρόνο (ιδρύεται φορέας, προαπαιτείται δράση…). Σήμερα. είμαστε σχεδόν έτοιμοι να δώσουμε την υποψηφιότητά μας για πιστοποίηση και λέω σχεδόν, διότι θα πρέπει να γίνουν ακόμα κάποια βήματα πριν κλείσουμε οριστικά τον φάκελό μας και τον στείλουμε για εξέταση.
Ο Καζαντζάκης έγραφε σε μια ιδιαίτερη γλώσσα που, για πολλούς, δεν διευκόλυνε την ανάγνωση. Πώς αντιμετωπίζεται αυτή η γραφή σήμερα, εμποδίζει ή γοητεύει τον αναγνώστη; Τι χάνεται και τι κερδίζεται όταν ο Καζαντζάκης μεταφράζεται
Η αξιολόγηση στο έργο ενός συγγραφέα κρίνεται και από τη γλώσσα του. Στα χρόνια όμως του Καζαντζάκη η ελληνική γλώσσα δεν ήταν ακόμα ώριμη. Γι’ αυτό προσπάθησε να πλάσει μια δική του γλώσσα που πιθανόν δυσκολεύει τους αναγνώστες. Σήμερα, όμως, έχουμε στα χέρια το γλωσσάρι του κ. Γεώργα, που οπωσδήποτε μας βοηθά.
Οι μεταφράσεις είναι ένα αναγκαίο κακό. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος να γνωρίσουμε την ξένη λογοτεχνία και οι ξένοι να γνωρίσουν την ελληνική. Υπάρχει τόση γλωσσική πολυμορφία στον κόσμο, που προς το παρόν, δεν βλέπω άλλο δρόμο εκτός από τις μεταφράσεις. Σήμερα έχουμε και καλούς μεταφραστές και νέες τεχνικές μετάφρασης, οπότε διαβάζουμε πολύ καλά μεταφρασμένα κείμενα. Σε ό,τι αφορά τον Καζαντζάκη, από τη μια οι μεταφράσεις του μπορεί να στερούνται κάτι από την ομορφιά του πρωτότυπου, από την άλλη έγινε γνωστός στο παγκόσμιο αναγνωστικό κοινό χάρη στη μετάφραση του έργου του σε δεκάδες γλώσσες.
Αν έπρεπε να επιλέξετε ένα μόνο απόσπασμα του Καζαντζάκη για να το διαβάσετε δυνατά σήμερα, εδώ, κατά τη διάρκεια της συνέντευξής μας, ποιο θα ήταν και γιατί;
Θα διάλεγα ένα απόσπασμα από τον πρόλογο του Καπετάν Μιχάλη που είναι γεμάτο καλές ελπίδες «… Υπάρχει στον κόσμο τούτον ένας μυστικός νόμος, -αν δεν υπήρχε, ο κόσμος θα ‘ταν από χιλιάδες χρόνια χαμένος- σκληρός κι απαραβίαστος: το κακό πάντα στην αρχή θριαμβεύει μα πάντα στο τέλος νικάται. Θαρρείς κι είναι απαραίτητος αγώνας πολύς κι ιδρώτας πολύς για να εξαγοράσει ο άνθρωπος το δίκιο του-….».
Newsletter
BookSitting | βιβλία, τέχνες, ιδέες
