16 Ιουνίου 2026
[Άλμπα ντε Σέσπεντες, Απαγορευμένο τετράδιο, μτφρ. Σταύρος Παπασταύρου, εκδόσεις Πατάκη, 2023]
Της Τζίνας Καρβουνάκη
Με τη συνάντηση της 17ης Ιουνίου ολοκληρώνεται ο φετινός κύκλος της Λέσχης Ανάγνωσης του Ιταλικού Μορφωτικού Ινστιτούτου Αθηνών. Μια τελευταία συνάντηση που δεν σηματοδοτεί μόνο την ολοκλήρωση μιας σειράς συζητήσεων αφιερωμένων στην ιταλική λογοτεχνία, αλλά αποτελεί και μια στιγμή κοινής αναστοχαστικής εμπειρίας γύρω από την αξία της ανάγνωσης ως χώρου διαλόγου, ανταλλαγής και ανακάλυψης. Παράλληλα, θα αποτελέσει την ευκαιρία να στραφεί το βλέμμα προς το μέλλον και να αρχίσει η διαμόρφωση του προγράμματος των έργων που θα συνοδεύσουν τις αναγνώστριες και τους αναγνώστες κατά τη διάρκεια της επόμενης χρονιάς.
Ίσως δεν θα μπορούσε να υπάρξει πιο εύστοχη επιλογή για αυτή την καταληκτική συνάντηση από το Απαγορευμένο τετράδιο της Άλμπα ντε Σέσπεντες, ένα από τα σημαντικότερα μυθιστορήματα του ιταλικού 20ού αιώνα γύρω από τη γυναικεία συνθήκη και, ευρύτερα, γύρω από την αναζήτηση της προσωπικής ταυτότητας.
Δημοσιευμένο αρχικά σε συνέχειες ανάμεσα στο 1950 και το 1951 και στη συνέχεια σε ενιαίο τόμο το 1952, το έργο διατηρεί μέχρι σήμερα μια εντυπωσιακή επικαιρότητα, όχι μόνο για τα ζητήματα που σχετίζονται με τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία, αλλά κυρίως για τη διεισδυτικότητα με την οποία αφηγείται τη σιωπηλή κρίση του σύγχρονου ανθρώπου μέσα στην οικογένεια, την εργασία και την αστική κοινωνία της μεταπολεμικής περιόδου.
Η παρουσία του έργου στην ελληνική γλώσσα, μέσα από τη μετάφραση του Σταύρου Παπασταύρου, προσφέρει στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό τη δυνατότητα να προσεγγίσει μία από τις πιο ιδιαίτερες φωνές της ιταλικής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα. Η μετάφραση αναδεικνύει τον εσωτερικό ρυθμό του κειμένου, τη λεπτή ψυχολογική παρατήρηση και τη χαμηλόφωνη ένταση μιας γραφής που κινείται ανάμεσα στην προσωπική εξομολόγηση και στον κοινωνικό προβληματισμό.
Η πρωταγωνίστρια, η Βαλέρια Κοσσάτι, είναι μια γυναίκα σαράντα τριών ετών, σύζυγος και μητέρα, η οποία εργάζεται σε ένα γραφείο στη Ρώμη. Η ζωή της μοιάζει να υπακούει σε μια σχεδόν μηχανική τάξη: οι ανάγκες του σπιτιού, οι απαιτήσεις του συζύγου της Μικέλε, οι επιθυμίες των δύο ενήλικων πλέον παιδιών της, η καθημερινή διαχείριση μιας μικροαστικής οικογένειας στην Ιταλία της δεκαετίας του ’50. Πρόκειται για μια ύπαρξη χτισμένη γύρω από τους άλλους, όπου η προσωπική της ταυτότητα φαίνεται σταδιακά να εξαφανίζεται πίσω από τους ρόλους που της έχει αποδώσει η κοινωνία.
Όλα αλλάζουν όταν, σχεδόν από μια παρόρμηση, η Βαλέρια αγοράζει ένα μαύρο τετράδιο. Αυτή η φαινομενικά ασήμαντη πράξη γίνεται η αφετηρία μιας αργής αλλά βαθιάς διαδικασίας αυτογνωσίας. Μέσα από την ιδιωτική γραφή του ημερολογίου, αρχίζει να παρατηρεί τη ζωή της σαν να την αντικρίζει για πρώτη φορά.
Το «απαγορευμένο τετράδιο» δεν είναι απαγορευμένο μόνο επειδή πρέπει να παραμείνει κρυμμένο από τα μέλη της οικογένειάς της. Είναι απαγορευμένο επειδή αντιπροσωπεύει έναν προσωπικό, εσωτερικό χώρο, απαλλαγμένο από τη λογική της χρησιμότητας, της οικογενειακής υποχρέωσης και της διαρκούς προσφοράς.
Σε μια κοινωνία που αναγνωρίζει τη γυναίκα κυρίως μέσα από τους ρόλους της συζύγου, της μητέρας ή της εργαζόμενης, η γραφή μετατρέπεται σε μια σχεδόν επαναστατική πράξη: στην προσπάθεια ανάκτησης μιας δικής της φωνής.
Η ντε Σέσπεντες αποτυπώνει με εξαιρετική ακρίβεια τη σύγκρουση ανάμεσα στη γυναίκα που έχει διαπαιδαγωγηθεί στην παραίτηση και στην επιθυμία για μια αυτόνομη υποκειμενικότητα. Ένα από τα πιο σύγχρονα στοιχεία του μυθιστορήματος είναι ακριβώς ο τρόπος με τον οποίο αυτή η κρίση δεν παρουσιάζεται μέσα από εξαιρετικά γεγονότα, αλλά μέσα από την αργή φθορά της καθημερινότητας.
Δεν υπάρχουν μεγάλες δραματικές ανατροπές: η ένταση γεννιέται από τις μικρές κινήσεις, τις ανείπωτες λέξεις, τις οικογενειακές σιωπές, την ξαφνική συνειδητοποίηση του χρόνου που περνά.
Η Άλμπα ντε Σέσπεντες δημιουργεί ένα μυθιστόρημα εσωτερικό και ψυχολογικό, αλλά ταυτόχρονα βαθιά πολιτικό. Μέσα από τη φωνή της Βαλέρια αναδύεται το πορτρέτο μιας ολόκληρης γενιάς γυναικών που βρίσκονται ανάμεσα στην παράδοση και τη νεωτερικότητα.
Πολλά από τα ζητήματα που θίγει το μυθιστόρημα, η διπλή εργασία των γυναικών, η αόρατη κόπωση της φροντίδας, το δικαίωμα σε έναν αυθεντικά προσωπικό χώρο, προαναγγέλλουν προβληματισμούς που θα βρεθούν στο επίκεντρο της κοινωνικής σκέψης αρκετές δεκαετίες αργότερα.
Ιδιαίτερα σημαντική είναι και η επιλογή της ημερολογιακής μορφής. Το ημερολόγιο επιτρέπει στη συγγραφέα να παρακολουθήσει βήμα προς βήμα τη μεταμόρφωση της συνείδησης της πρωταγωνίστριας: στην αρχή η γραφή μοιάζει διστακτική, σχεδόν ένοχη· στη συνέχεια γίνεται όλο και πιο αναλυτική, ανήσυχη, διαυγής.
Το Απαγορευμένο τετράδιο δεν είναι λοιπόν μόνο ένα μυθιστόρημα για τη γυναικεία κατάσταση. Είναι ένας ευρύτερος στοχασμός πάνω στον χρόνο, την ταυτότητα και τη δυσκολία να παραμείνει κανείς πιστός στον εαυτό του.
Να διαβάζουμε σήμερα το έργο της Άλμπα ντε Σέσπεντες σημαίνει να συνομιλούμε με ένα κείμενο που εξακολουθεί να αφορά το παρόν. Η δύναμή του βρίσκεται στην ικανότητά του να μετατρέπει μια ιδιωτική ιστορία σε έναν οικουμενικό στοχασμό για τη μοναξιά, την ελευθερία και την ανάγκη κάθε ανθρώπου να διαφυλάσσει έναν μυστικό χώρο όπου μπορεί να αναγνωρίσει τον εαυτό του.
Γι’ αυτό και η επιλογή της Λέσχης Ανάγνωσης του Ιταλικού Μορφωτικού Ινστιτούτου Αθηνών να ολοκληρώσει τη φετινή της διαδρομή με το μυθιστόρημα της Άλμπα ντε Σέσπεντες, στη νέα ελληνική του διαδρομή μέσα από τη μετάφραση του Σταύρου Παπασταύρου, αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο ουσιαστική λειτουργία της λογοτεχνίας και το βαθύτερο νόημα κάθε κοινής αναγνωστικής εμπειρίας: όχι να προσφέρει οριστικές απαντήσεις, αλλά να δημιουργεί χώρους συνάντησης όπου οι λέξεις των συγγραφέων συνεχίζουν να συνομιλούν με τη δική μας ζωή. Από αυτό το σημείο θα ξεκινήσει ιδανικά και η νέα χρονιά της Λέσχης, με νέες φωνές, νέες ιστορίες και νέα βιβλία προς ανακάλυψη.
Newsletter
BookSitting | βιβλία, τέχνες, ιδέες
