Αυτόν τον μήνα, στη νέα στήλη για τα λογοτεχνικά κείμενα που αντέχουν στον χρόνο, σε συνεργασία με το Φιλοblogικό, η Βασιλική Γιάννου γράφει για τη νουβέλα «Η τιμή και το χρήμα» του Κωνσταντίνου Θεοτόκη.
Της Βασιλικής Γιάννου *
Ο Κωνσταντίνος Θεοτόκης (1872 – 1923), από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του ρεαλισμού και του νατουραλισμού στην ελληνική πεζογραφία, παραδίδει με τη νουβέλα Η Τιμή και το Χρήμα ένα έργο που, περισσότερο από έναν αιώνα μετά την πρώτη του δημοσίευση, εξακολουθεί να συνομιλεί με εντυπωσιακή αμεσότητα με τον σύγχρονο αναγνώστη. Δημοσιεύτηκε αρχικά σε συνέχειες στο περιοδικό «Νουμάς» το 1912 και εκδόθηκε αυτοτελώς το 1914.
Το σκηνικό της νουβέλας τοποθετείται στην Κέρκυρα των αρχών του 20ου αιώνα, στο Μαντούκι, το φτωχικό παραλιακό προάστιο της πόλης. Ο Θεοτόκης αποτυπώνει μια κοινωνία έντονων ταξικών αντιθέσεων, όπου συνυπάρχουν οι ξεπεσμένοι αριστοκράτες και οι λαϊκοί άνθρωποι του μόχθου, οι φτωχοί εργάτες. Πρόκειται για μια εποχή μεταβατική, κοινωνικής και οικονομικής κρίσης, όπου διακρίνουμε ως κυρίαρχα στοιχεία τη φτώχεια, την κοινωνική ανισότητα και την εξάρτηση των ανθρώπινων σχέσεων από το χρήμα. Ο συγγραφέας επηρεάστηκε έντονα από τις σοσιαλιστικές ιδέες και συμμετείχε ενεργά στον Σοσιαλιστικό Όμιλο Κερκύρας. Η επίδραση αυτή διακρίνεται καθαρά στο έργο του.
Στον πυρήνα της αφήγησης βρίσκεται η ιστορία της Ρήνης και του Αντρέα: ένας έρωτας που ασφυκτιά μέσα στις κοινωνικές συμβάσεις, την οικονομική εξάρτηση και τον θεσμό της προίκας. Ο Θεοτόκης χρησιμοποιεί τη σχέση των δύο ηρώων για να αναδείξει μια κοινωνία όπου το χρήμα καθορίζει τις ανθρώπινες σχέσεις και διαβρώνει ακόμη και τα πιο αυθεντικά αισθήματα. Η «τιμή» του τίτλου αποκτά διπλή σημασία: από τη μία δηλώνει την κοινωνική υπόληψη, την ηθική αξιοπρέπεια και ιδιαίτερα τη γυναικεία «τιμή» μέσα στην κλειστή κοινωνία της εποχής, ενώ από την άλλη, παραπέμπει στην οικονομική αξία, στο τίμημα με το οποίο οι άνθρωποι μοιάζουν να «αγοράζονται», να «ανταλλάσσονται» ή να αξιολογούνται.
Η μεγάλη δύναμη του έργου βρίσκεται στους χαρακτήρες του. Η Σιόρα Επιστήμη, σκληρή, αλλά τραγική μορφή, αγωνίζεται να προστατεύσει την οικογένειά της μέσα σε ένα ασφυκτικό κοινωνικό πλαίσιο. Ο Αντρέας, εγκλωβισμένος ανάμεσα στην ταξική του ταυτότητα και στον έρωτά του, αποτυπώνει τη βαθιά ηθική αδυναμία μιας παρακμάζουσας αριστοκρατίας. Και πάνω απ’ όλους δεσπόζει η Ρήνη, μια από τις πιο σύγχρονες γυναικείες μορφές της νεοελληνικής λογοτεχνίας: αξιοπρεπής, εργατική και αποφασισμένη να μην επιτρέψει να μετατραπεί η αγάπη της σε οικονομική συναλλαγή. Η τελική της επιλογή να πορευτεί μόνη, κρατώντας την αυτονομία και την αξιοπρέπειά της, δίνει στη νουβέλα έναν αναπάντεχα χειραφετητικό τόνο για την εποχή της. Η φράση «Ανάθεμα τα τάλαρα», που αναφωνεί ο Αντρέας, συμπυκνώνει τραγικά το ιδεολογικό μήνυμα της νουβέλας. Ο ήρωας συνειδητοποιεί, έστω και καθυστερημένα, ότι η εμμονή στο χρήμα κατέστρεψε την αγάπη και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Ο Θεοτόκης γράφει με λιτότητα και διεισδυτικότητα. Η γλώσσα του, εμποτισμένη με το κερκυραϊκό ιδίωμα, προσδίδει αμεσότητα και αυθεντικότητα, ενώ η ρεαλιστική αποτύπωση της κοινωνίας της Κέρκυρας φωτίζει φαινόμενα που παραμένουν αναγνωρίσιμα και στις μέρες μας: εκτός από τις κοινωνικές ανισότητες και την οικονομική ανασφάλεια, που προαναφέρθηκαν, διακρίνουμε την πολιτική διαφθορά, τις έμφυλες πιέσεις και την παντοδυναμία του χρήματος που μπορεί (;) να εξαγοράσει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και τιμή.
Ακριβώς γι’ αυτό το Η Τιμή και το Χρήμα παραμένει σήμερα επίκαιρο. Σε μια εποχή όπου οι ανθρώπινες σχέσεις δοκιμάζονται συχνά από οικονομικούς και κοινωνικούς καταναγκασμούς, το έργο του Θεοτόκη υπενθυμίζει πως η αξιοπρέπεια και η ελευθερία έχουν πάντοτε κόστος. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη λογοτεχνική του νίκη: ότι καταφέρνει να μετατρέψει μια ιστορία μιας άλλης εποχής σε έναν διαχρονικό στοχασμό πάνω στην αγάπη, την εξουσία του χρήματος και την ανάγκη του ανθρώπου να παραμείνει ηθικά ακέραιος.
* Η Βασιλική Γιάννου κατάγεται από την Άρτα και ζει στη Θεσσαλονίκη. Είναι πτυχιούχος του τμήματος Ιστορίας-Αρχαιολογίας του ΑΠΘ και κάτοχος ΜΑ στις Σπουδές στην Εκπαίδευση (Συνεχιζόμενη Εκπαίδευση) από το Ανοιχτό Πανεπιστήμιο της Κύπρου. Υπηρετεί ως Φιλόλογος στη Μέση εκπαίδευση. Έχει δημοσιεύσει σε διάφορα ηλεκτρονικά περιοδικά βιβλιοκριτικές και διηγήματα. Διατηρεί το εκπαιδευτικό και συγγραφικό blog Φιλοblogικό (www.filoblogiko.com).
Newsletter
BookSitting | βιβλία, τέχνες, ιδέες
BookSitting 