Σκέψεις για τη βιογραφική, δραματική ταινία του Mario Martone, βασισμένης στο μυθιστόρημα L’università di Rebibbia (1983) της Goliarda Sapienza, με την Valeria Golino στον πρωταγωνιστικό ρόλο.
Της Τζίνας Καρβουνάκη
Τις ημέρες αυτές η ταινία Fuori του Mario Martone προβάλλεται στις κινηματογραφικές αίθουσες της Αθήνας, προσφέροντας στο ελληνικό κοινό την ευκαιρία να έρθει σε επαφή με ένα έργο ιδιαίτερης αισθητικής και στοχαστικής πυκνότητας. Από τον τίτλο, ωστόσο, ανακύπτουν ορισμένες μεταφραστικές δυσκολίες που αξίζει να επισημανθούν. Η απόδοση στα ελληνικά «Γυναίκες έξω», αν και παρέχει έναν άμεσο ερμηνευτικό προσανατολισμό, εισάγει έναν προσδιορισμό που καταλήγει να περιορίζει τον σημασιολογικό ορίζοντα του πρωτοτύπου. Το Fuori, στην ουσιαστική του λιτότητα, εμφανίζεται ως ένας τίτλος ευρύτερος και πιο αφηρημένος. Δεν κατονομάζει ένα υποκείμενο, δεν οριοθετεί ένα πλαίσιο, αλλά ανοίγει έναν χώρο νοήματος, αναδεικνύοντας μια συνθήκη αντί να ορίζει μια πραγματικότητα.
Δεν πρόκειται εδώ για ένα «έξω» απλώς αντιθετικό προς ένα «μέσα», αλλά για ένα κατώφλι, έναν ασταθή τόπο όπου οι συντεταγμένες της ένταξης και του αποκλεισμού τείνουν να επαναπροσδιορίζονται. Υπό αυτή την οπτική, μια λύση όπως «γυναίκες στο κατώφλι» θα μπορούσε να αποδώσει αποτελεσματικότερα αυτή τη μεταιχμιακή διάσταση, έστω και αν εισάγει, αναπόφευκτα, μια εστίαση απούσα από το πρωτότυπο. Ο ιταλικός τίτλος διατηρεί ένα ποσοστό ευρύτητας και απροσδιοριστίας που υπερβαίνει κάθε δυνατή ισοδυναμία, και αυτό και λόγω της βαθιάς του σχέσης με τη μορφή της Goliarda Sapienza και το συμβολικό της σύμπαν.
Ακριβώς μέσα σε αυτή την ένταση, ανάμεσα στη σημασιολογική ευρήτητα και την αναγκαία μεταφραστική οριοθέτηση, προετοιμάζεται το έδαφος για την ανάγνωση της ταινίας, της οποίας η κινηματογραφική γραφή αποδεικνύεται πλήρως συνεπής με την ποιητική του Martone.
Υπάρχουν έργα που δεν ζητούν να γίνουν κατανοητά, αλλά να διατρέξουν το θεατή. Το Fuori, το τελευταίο έργο του Mario Martone, ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Δεν περιορίζεται στην αφήγηση, αλλά θέτει σε κρίση, με αυστηρότητα και διακριτικότητα, τις ίδιες τις συντεταγμένες της αφήγησης πάνω στις οποίες στηρίζεται. Στο κέντρο δεν βρίσκεται απλώς μια ιστορία, αλλά μια παρουσία, πολυστρωματική, ανήσυχη, μη αναγώγιμη, της Goliarda Sapienza, της οποίας η βιογραφική και λογοτεχνική εμπειρία γίνεται το κλειδί πρόσβασης σε ολόκληρο το κινηματογραφικό σύστημα.
Ο ίδιος ο τίτλος, Fuori, αποκτά πλήρες νόημα μόνο αν διαβαστεί μέσα από αυτό το πρίσμα. Δεν δηλώνει έναν γεωγραφικό τόπο, αλλά μια υπαρξιακή συνθήκη. Εκείνη του να κατοικείς ένα κατώφλι, μια ζώνη απόκλισης σε σχέση με τις παγιωμένες μορφές ένταξης. Σε αυτή την προοπτική, η ταινία συνομιλεί βαθιά με το έργο L’università di Rebibbia της Sapienza, όπου η εμπειρία της φυλάκισης μετατρέπεται σε ευκαιρία γνώσης και μετασχηματισμού. Η φυλακή, κατεξοχήν χώρος του «μέσα», γίνεται παραδόξως ο τόπος όπου το «έξω» επαναπροσδιορίζεται.
Αυτή ακριβώς τη μετατόπιση μεταφράζει ο Martone σε εικόνες. Τα όρια ανάμεσα στο εσωτερικό και το εξωτερικό καθίστανται ασταθή, πορώδη, διαρκώς διαπερατά. Όπως και στη γραφή της Sapienza, η εμπειρία του ορίου δεν ταυτίζεται με ένα κλείσιμο, αλλά με ένα άνοιγμα. Το «έξω» δεν είναι μόνο αποκλεισμός: είναι ένας κριτικός χώρος, μια συνθήκη όπου η ταυτότητα εκτίθεται, αποδιαρθρώνεται και ανασυντίθεται.
Η δομή της ταινίας ακολουθεί μια αποσπασματική λογική. Δεν υπάρχει γραμμική αφήγηση, αλλά μια σειρά από εμφανίσεις, διακοπές, επιστροφές. Σε αυτή τη διακεκομμένη γραφή μπορεί κανείς να διακρίνει μια ηχώ της σκέψης του Maurice Blanchot, για τον οποίο «η καταστροφή καταστρέφει τα πάντα αφήνοντας τα πάντα άθικτα»: ό,τι συμβαίνει δεν γίνεται αντιληπτό ποτέ πλήρως, αλλά παραμένει ως ίχνος, ως υπόλειμμα.
Με τον ίδιο τρόπο, ορισμένες εικόνες της ταινίας λειτουργούν ως punctum, με την έννοια που έδωσε ο Roland Barthes: ελάχιστες, σχεδόν ανεπαίσθητες λεπτομέρειες που «πληγώνουν», διακόπτοντας τη συνέχεια του βλέμματος. Σε αυτές τις αποκλίσεις η ταινία εντείνεται, απομακρυνόμενη από μια καθαρά αφηγηματική ανάγνωση.
Ο χώρος, στο Fuori, διαμορφώνεται ως μηχανισμός. Τα περιβάλλοντα δεν αποτελούν απλώς σκηνικό, αλλά συγκροτούν πεδία έντασης όπου αρθρώνονται δυναμικές ένταξης και αποκλεισμού. Σε αυτή την προοπτική μπορεί να ανακληθεί η έννοια των «ετεροτοπιών» του Michel Foucault, χώροι που αντανακλούν και ταυτόχρονα αποσταθεροποιούν την τάξη του πραγματικού. Το «έξω» βρίσκεται πάντοτε σε σχέση με ένα «μέσα» που το ορίζει.
Από αυτό προκύπτει μια πολιτική διάσταση που η ταινία δεν διατυπώνει ρητά, αλλά αφήνει να αναδυθεί υπαινικτικά. Το να είσαι «έξω» σημαίνει να καταλαμβάνεις μια οριακή θέση που είναι ταυτόχρονα κοινωνική και αισθητηριακή. Υπό αυτή την έννοια, το έργο του Martone μπορεί να διαβαστεί και υπό το πρίσμα της σκέψης του Jacques Rancière περί «κατανομής του αισθητού», δηλαδή του τι μπορεί να γίνει ορατό, ειπωμένο σε μια δεδομένη κοινότητα.
Η υποκριτική ακολουθεί με συνέπεια αυτή τη γραμμή: συγκρατημένη, ουσιώδης, εκτεθειμένη. Οι διάλογοι αραιώνουν, αφήνοντας χώρο στις σιωπές, που μετατρέπονται σε τόπους νοήματος. Δεν πρόκειται για κενά, αλλά για ζώνες αναστολής όπου η ταινία αναπνέει, αποσύρεται, εντείνεται.
Και στο αισθητικό επίπεδο, το Fuori απορρίπτει την υπερβολή. Η φωτογραφία προτιμά λιτές τονικότητες, ενώ το μοντάζ συγκροτεί έναν ρυθμό που αντιστέκεται στην ταχύτητα της σύγχρονης κατανάλωσης. Πρόκειται για ένα σινεμά που απαιτεί χρόνο, προσοχή, διαθεσιμότητα: μια μορφή θέασης που προσεγγίζει περισσότερο την ακρόαση παρά την κατανάλωση.
Υπό αυτή την έννοια, το Fuori διαμορφώνεται ως μια άσκηση μετατόπισης του βλέμματος: δεν ζητά από τον θεατή να κατανοήσει, αλλά να εκτεθεί. Είναι ένα σινεμά που δεν παρηγορεί ούτε αποκαθιστά, αλλά επιμένει στη ρωγμή, στην αναστολή. Αν, όπως υποστηρίζει ο Maurice Blanchot, η εμπειρία του «έξω» είναι πάντοτε και εμπειρία του ορίου, τότε η ταινία του Martone κατοικεί ακριβώς αυτό το περιθώριο. Και, πράττοντας έτσι, συλλέγει το πιο ριζοσπαστικό μάθημα της Goliarda Sapienza, «η φυλακή υπήρξε το πανεπιστήμιό μου», μετατρέποντας τον τόπο της εγκλεισμού σε χώρο διάβασης και το «έξω» σε δυνατότητα σκέψης.
Newsletter
BookSitting | βιβλία, τέχνες, ιδέες
BookSitting 