Αυτόν τον μήνα, στη νέα στήλη, σε συνεργασία με το Φιλοblogικό, η Βασιλική Γιάννου γράφει γιατί αξίζει να διαβάσουμε ξανά τον Ανήφορο του Νίκου Καζαντζάκη.
Της Βασιλικής Γιάννου*
Λίγοι Έλληνες συγγραφείς άφησαν πίσω τους ένα τόσο συνεκτικό πνευματικό σύμπαν όσο ο Νίκος Καζαντζάκης. Κάθε έργο του αποτελεί έναν διαφορετικό δρόμο προς το ίδιο κέντρο: την αναζήτηση του ανθρώπινου χρέους. Από την «Ασκητική», την «Οδύσεια», τον «Βίο και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά», τον «Χριστό ξανασταυρώνεται», τον «Καπετάν Μιχάλη» και τον «Τελευταίο Πειρασμό» έως τα ταξιδιωτικά του έργα και το αυτοβιογραφικό «Αναφορά στον Γκρέκο», ο Καζαντζάκης επιστρέφει αδιάκοπα στα μεγάλα υπαρξιακά ερωτήματα: την ελευθερία, την ευθύνη, την αγάπη, τη ζωή, τον θάνατο και τη θέση του ανθρώπου μέσα στον κόσμο.
Στην καρδιά της καζαντζακικής φιλοσοφίας βρίσκεται η έννοια του χρέους. Ο άνθρωπος δεν καλείται να αναζητήσει την ευτυχία ούτε τη βεβαιότητα. Καλείται να αγωνιστεί. Να υπερβεί τον φόβο, την αδράνεια, τον εγωισμό και να αναλάβει την προσωπική του ευθύνη απέναντι στον συνάνθρωπο και στην Ιστορία. Πρόκειται για μια βαθιά ελληνική κοσμοθεωρία, που συνομιλεί με την αρχαία τραγωδία, τον ηρακλείτειο αγώνα των αντιθέτων και το μέτρο ως ηθική στάση ζωής. Η ελευθερία κατακτάται, η γνώση προϋποθέτει ήθος και η πράξη αποκτά νόημα όταν υπηρετεί τον άνθρωπο.
Γι’ αυτό και στο έργο του η αγάπη δεν ταυτίζεται με το συναίσθημα, αλλά με την ευθύνη, ενώ η γαλήνη δεν είναι παθητική κατάσταση, αλλά καρπός διαρκούς εσωτερικής άσκησης. Ο θάνατος δεν αποτελεί τον μεγάλο αντίπαλο. Εκείνο που πραγματικά απειλεί τον άνθρωπο είναι η πνευματική φθορά, η παραίτηση από το χρέος και η απώλεια της ανθρωπιάς.
Αυτές οι ιδέες αποκτούν ξεχωριστή ένταση στον “Ανήφορο“, το ανέκδοτο μυθιστόρημα που εκδόθηκε το 2022 (εκδόσεις Διόπτρα). Ο Κοσμάς, η λογοτεχνική προσωπογραφία του ίδιου του Καζαντζάκη, επιστρέφοντας από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο σε μια Ευρώπη τραυματισμένη, αναζητά έναν νέο προσανατολισμό για τον άνθρωπο. Οι μυθιστορηματικοί διάλογοι με τον γέρο-Σήφακα (τον ετοιμοθάνατο παππού του), τον Μάντακα (φίλο του παππού του) και τη Νοεμή (την εβραϊκής καταγωγής γυναίκα του) εξελίσσονται σε έναν βαθύ φιλοσοφικό στοχασμό για τη βία, την ελευθερία, την πίστη, την αγάπη και τον πολιτισμό.
Από τις πιο συγκλονιστικές σελίδες του βιβλίου είναι εκείνες όπου ο Καζαντζάκης προειδοποιεί ότι ο σύγχρονος άνθρωπος κατέκτησε τεράστιες δυνάμεις χωρίς να έχει ολοκληρώσει την ηθική του ωρίμανση. Η εικόνα του «γορίλα που πήρε στα χέρια του τη φωτιά» συμπυκνώνει τον κίνδυνο μιας τεχνολογίας που αποδεσμεύεται από την ηθική. Η επιστήμη, γράφει, μπορεί να μετατραπεί σε όργανο καταστροφής, όταν η ηθική αδυνατεί να συμβαδίσει με τη γνώση. Η διαπίστωση αυτή ακούγεται σήμερα περισσότερο επίκαιρη από ποτέ. Σε μια εποχή τεχνητής νοημοσύνης, πολέμων και οικολογικής κρίσης, η διαπίστωση αυτή μοιάζει περισσότερο με προειδοποίηση παρά με λογοτεχνική εικόνα.
Την ίδια στιγμή, ο συγγραφέας αντιπροτείνει μια άλλη πορεία. Καλεί τον άνθρωπο να «επιστρατεύσει όλες του τις δυνάμεις», να αντισταθεί στη βία, να υπερασπιστεί την ειρήνη και να αναγνωρίσει ότι η μοίρα των λαών είναι κοινή. Η σωτηρία δεν μπορεί να είναι ατομική. Προϋποθέτει την ευθύνη απέναντι στον άλλο.
Ο «Ανήφορος» αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον όταν διαβαστεί παράλληλα με την «Ασκητική». Το μυθιστόρημα καταγράφει τη γέννηση των μεγάλων ερωτημάτων. Η «Ασκητική» τα συμπυκνώνει σε μια από τις σημαντικότερες πνευματικές καταθέσεις του ελληνικού 20ού αιώνα.
Σε μια εποχή όπου η ταχύτητα εκτοπίζει τον στοχασμό, η τεχνολογική ισχύς προηγείται της ηθικής και ο θόρυβος υπερισχύει του ουσιαστικού λόγου, ο Καζαντζάκης μας υπενθυμίζει ότι το πραγματικό μέτρο της προόδου δεν είναι η δύναμη που αποκτά ο άνθρωπος, αλλά η σοφία με την οποία επιλέγει να τη χρησιμοποιήσει.
Η ανάγνωση του «Ανήφορου» μαζί με την «Ασκητική» αποτελεί μια διαδρομή προς τον πυρήνα της σκέψης του: μια πρό (σ) κληση να αναμετρηθούμε με το προσωπικό μας χρέος, να υπερασπιστούμε την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και να συνεχίσουμε τον δικό μας ανήφορο.
*Η Βασιλική Γιάννου κατάγεται από την Άρτα και ζει στη Θεσσαλονίκη. Είναι πτυχιούχος του τμήματος Ιστορίας-Αρχαιολογίας του ΑΠΘ και κάτοχος ΜΑ στις Σπουδές στην Εκπαίδευση (Συνεχιζόμενη Εκπαίδευση) από το Ανοιχτό Πανεπιστήμιο της Κύπρου. Υπηρετεί ως Φιλόλογος στη Μέση εκπαίδευση. Έχει δημοσιεύσει σε διάφορα ηλεκτρονικά περιοδικά βιβλιοκριτικές και διηγήματα. Διατηρεί το εκπαιδευτικό και συγγραφικό blog Φιλοblogικό (www.filoblogiko.com).
Newsletter
BookSitting | βιβλία, τέχνες, ιδέες
