Αργοπορημένος αποχαιρετισμός στον Νίκο Ζήβα

Της Τζίνας Καρβουνάκη

Η Σύναξη των ετερόκλητων είναι ένα από εκείνα τα βιβλία που χάνονται προσωρινά μέσα στις βιβλιοθήκες μας, μόνο και μόνο για να επιστρέψουν αργότερα με μεγαλύτερη συναισθηματική ένταση. Έτσι συνέβη και με τον κατάλογο των κολάζ του Νίκου Ζήβα. Άρχισα να τον αναζητώ την επόμενη μέρα τού αποχαιρετισμού.  Φανερώθηκε λίγες ημέρες πριν, ενώ αναζητούσα κάποιο άλλο βιβλίο. Τον είχα τοποθετήσει στην ποίηση τελικά και όχι ανάμεσα στους παλιούς καταλόγους εκθέσεων και τις εικαστικές εκδόσεις της βιβλιοθήκης μου. Ξεφυλλίζοντας τον επανήλθαν στην μνήμη οι εικόνες και τα συναισθήματα που τα έργα μου γέννησαν την ημέρα των εγκαινίων τον Ιούνιο του 2025. Άνοιξε και πάλι εκείνη η μικρή ιδιωτική θύρα προς έναν κόσμο όπου η εικόνα, η ποίηση και το τραύμα συνυπάρχουν με τρόπο άρρηκτο.

Ο Νίκος Ζήβας δεν αντιμετώπιζε το κολάζ ως απλή τεχνική. Το αντιμετώπιζε ως πράξη διάσωσης. Έκοβε, μετέφερε, συνέδεε, επανατοποθετούσε, όχι για να αποσυνθέσει τον κόσμο αλλά για να του δώσει μια δεύτερη δυνατότητα ύπαρξης. Τα έργα του μοιάζουν σαν να γεννήθηκαν από τα θραύσματα όσων αφήνει πίσω της η Ιστορία. Παλιά περιοδικά, φωτογραφίες, υφάσματα, μνήμες, αρχιτεκτονικά απομεινάρια, ανθρώπινα σώματα, βλέμματα, χέρια, ζώα, βάρκες, στέμματα, ερείπια. Όλα εκείνα που, αν έμεναν μόνα τους, θα ήταν ασύνδετα, άχρηστα, σιωπηλά. Στα χέρια του, όμως, αποκτούσαν νέο νόημα, σαν να είχαν περιμένει χρόνια να συναντηθούν.

Στα κολάζ του υπήρχε πάντοτε κάτι βαθιά ποιητικό, ακόμη και όταν το θέμα ήταν βίαιο. Ίσως επειδή ο ίδιος καταλάβαινε ότι η βία δεν βρίσκεται μόνο στα γεγονότα, αλλά και στον τρόπο που τα κοιτάζουμε ή επιλέγουμε να μην τα κοιτάξουμε. Στο έργο ‘Τα ιερά αρχιτεκτονικά σφάγια’, για παράδειγμα, τα χέρια που κρατούν τις ματωμένες λεπίδες πάνω από τους θόλους δεν μιλούν μόνο για την καταστροφή της Ανατολής ή για την ‘»Αγορά του Τρόμου», όπως γράφει στο συνοδευτικό ποίημα. Μιλούν και για τη συστηματική συνήθεια του σύγχρονου πολιτισμού να καταστρέφει εκείνο που δεν μπορεί να κατανοήσει, να τεμαχίζει τη μνήμη, να μετατρέπει την ιερότητα σε θέαμα. Και κάτω από αυτές τις τεράστιες λεπίδες, η μικρή ανθρώπινη φιγούρα, με το κόκκινο παντελόνι, μοιάζει να κρατά ακόμη, μάταια αλλά γενναία, το βάρος ενός κόσμου που καταρρέει.

Από την άλλη, στους «Άσκοπους πλόες», η βάρκα μέσα στο βενετσιάνικο παλάτι, ανάμεσα σε μορφές που μοιάζουν να πλέουν χωρίς προορισμό, μας υπενθυμίζει ότι η Ιστορία δεν είναι ποτέ ακίνητη. Τα σώματα παρασύρονται, οι αυτοκρατορίες βυθίζονται, τα παλάτια γίνονται έρμαια των κυμάτων, αλλά η ανάγκη για πλεύση επιμένει. Ο Νίκος Ζήβας είχε αυτή τη σπάνια ικανότητα να κάνει ακόμη και την ακινησία να μοιάζει προσωρινή. Σαν να ήξερε ότι όλα τα πράγματα, ακόμη και τα πιο βαριά, κουβαλούν μέσα τους μια αδιόρατη επιθυμία διαφυγής.

Αυτό ήταν το μεγάλο του χάρισμα.  Έβλεπε τον κόσμο όχι ως κάτι συμπαγές και δεδομένο, αλλά ως ένα πεδίο διαρκών μετασχηματισμών. Τα κολάζ του δεν ζητούσαν απλώς να τα δούμε. Ζητούσαν να τα διαβάσουμε. Να σταθούμε πάνω στις ραφές τους, στις ασυνέχειες, στις μικρές παραφωνίες των μεγεθών, στις εσκεμμένες ατέλειες. Εκεί ακριβώς βρισκόταν η αλήθεια τους. Όχι στην ψευδαίσθηση της τελειότητας, αλλά στην ορατότητα της κατασκευής τους, στην επιμονή τους να μην κρύβουν ποτέ από τι είναι φτιαγμένα.

Σήμερα, που ο Νίκος Ζήβας δεν βρίσκεται πια εδώ, τα έργα του αποκτούν μια ακόμη πιο έντονη διάσταση. Μοιάζουν σαν μικρές μηχανές μνήμης. Μας καλούν να θυμηθούμε όχι μόνο τον ίδιο, αλλά και έναν τρόπο να βλέπεις τον κόσμο. Με περιέργεια, με ειρωνεία, με τρυφερότητα, με αγωνία, με πολιτική επίγνωση, με ποιητική διαύγεια.

Ίσως γι’ αυτό άργησα να ξαναβρώ τον κατάλογο. Γιατί κάποια βιβλία, όπως και κάποιοι άνθρωποι, δεν χάνονται ποτέ πραγματικά. Απλώς περιμένουν τη στιγμή που θα μπορέσουμε να επιστρέψουμε σε αυτά.

Δυο ποιήματα

ΤΑ ΙΕΡΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΑ ΣΦΑΓΙΑ

Με του Δυτικού Πολιτισμού την
Μάχαιρα
λαμβάνοντας χώρα ο τεμαχισμός
των Αρχιτεκτονικών σφαγίων της
Ανατολής,
λαμβάνουν και οι δυστυχείς ιθαγενείς
το αίμα, επί των κεφαλών αυτών
μαζί με ό,τι σύγχρονο ιπτάμενο
διατίθεται
στην αγορά του Τρόμου…
Οι ικεσίες δεν εισακούγονται
μέχρι να στερέψουν τα δάκρυα και οι
οιμωγές
επί των πτωμάτων των αθώων,
και να ξαναεμφανιστεί η Πολιτική
Αντίσταση,
έτσι ώστε ο βασανισμένος Βασανιστής
ως εκπρόσωπος της Αυτοκρατορικής
Βίας
να προσπαθεί επί ματαίω
να ολοκληρώσει τον κύκλο του
Αίματος…

ΑΣΚΟΠΟΙ ΠΛΟΕΣ 

Ο Κόσμος, ένα Ενετικό παλάτι,
έρμαιο των κυμάτων,
διάτρητο απ’ τους ανέμους,
διαπερατό από πλεούμενα,
σχεδόν πετούμενα
από την ελαφρότητά τους,
να τιθασεύουν τους πλόες τους
βολοδέρνοντας με χάρη,
πανάρχαια αναδυόμενα κορμιά
να προσπαθούν
με την ελπίδα, τούτο το τσούρμο
της συμφοράς
να δέσει σ’ αγκυροβόλι
βαθύ της Ιστορίας…

Ν.Ζ.

---