Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ άφησε πίσω της σπουδαίο έργο και σκέψεις που φωτίζουν την ευρωπαϊκή ιστορία και κρατούν τη μνήμη ζωντανή.
Της Τζίνας Καρβουνάκη
Η είδηση της απώλειας της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ σηματοδοτεί κάτι περισσότερο από το τέλος μιας σπουδαίας πορείας. Σηματοδοτεί τη μετάβαση μιας μορφής στη σφαίρα της ιστορίας, εκεί όπου η παρουσία μετατρέπεται σε παρακαταθήκη. Δεν αποχαιρετούμε μόνο μία από τις κορυφαίες βυζαντινολόγους της εποχής μας, αλλά μία συνείδηση που ενσάρκωσε με σπάνια καθαρότητα την έννοια της Ευρώπης ως ιστορικής ευθύνης.
Γεννημένη στη Σμύρνη το 1926, σε μια γεωγραφία που φέρει ακόμη το ίχνος της απώλειας, η ζωή της Αρβελέρ σφραγίστηκε από νωρίς από την εμπειρία του ξεριζωμού. Η Μικρασιατική Καταστροφή δεν υπήρξε γι’ αυτήν ένα απλό κεφάλαιο της εθνικής ιστορίας, αλλά ένα υπαρξιακό υπόστρωμα, μια σιωπηλή αφετηρία σκέψης. Ίσως γι’ αυτό το βλέμμα της στράφηκε προς το Βυζάντιο: όχι ως καταφύγιο, αλλά ως πεδίο κατανόησης της συνέχειας. Στο Βυζάντιο αναζήτησε, και ανέδειξε, τους τρόπους με τους οποίους ένας πολιτισμός επιβιώνει, μεταμορφώνεται και επιμένει μέσα στον χρόνο.
Η εγκατάστασή της στη Γαλλία υπήρξε καθοριστική. Η Σορβόννη δεν αποτέλεσε μόνο τον χώρο της επιστημονικής της καταξίωσης, αλλά και το πεδίο μιας βαθύτερης πνευματικής ένταξης. Η εκλογή της, το 1976, ως πρύτανη του Πανεπιστημίου του Παρισιού, η πρώτη γυναίκα στη θέση αυτή, δεν υπήρξε απλώς μια προσωπική διάκριση. Υπήρξε η συμβολική αναγνώριση μιας Ελληνίδας διανοουμένης στην καρδιά της ευρωπαϊκής σκέψης. Στο πρόσωπό της, η ευρωπαϊκή ακαδημαϊκή κοινότητα αναγνώριζε όχι μόνο μια εξέχουσα επιστήμονα, αλλά και μια παράδοση.
Το έργο της υπήρξε καθοριστικό για την αναθεώρηση της θέσης του Βυζαντίου στην ιστορία. Σε μια εποχή που η Βυζαντινή Αυτοκρατορία αντιμετωπιζόταν συχνά ως παρακμιακή σκιά της Ρώμης, η Αρβελέρ ανέδειξε τη δυναμική της φυσιογνωμία. Με τις μελέτες της για τους θεσμούς, τη διοίκηση, τη ναυτική ισχύ και την έννοια της οικουμένης, αποκάλυψε έναν κόσμο σύνθετο και ζωντανό, έναν κόσμο που δεν ανήκει στο περιθώριο, αλλά στον πυρήνα της ευρωπαϊκής ιστορικής εμπειρίας. Το Βυζάντιο, μέσα από τη σκέψη της, έπαψε να είναι ένα «ενδιάμεσο» παρελθόν· έγινε ένας θεμελιώδης κρίκος της ευρωπαϊκής αυτογνωσίας.
Ωστόσο, η ακτινοβολία της Αρβελέρ υπερέβη τα όρια της ειδικότητάς της. Υπήρξε μια μορφή δημόσιου στοχασμού, μια φωνή που μιλούσε για την Ευρώπη όχι ως γεωγραφικό δεδομένο, αλλά ως πνευματικό εγχείρημα. Σε μια εποχή μεταβαλλόμενων βεβαιοτήτων, υπενθύμιζε ότι η Ευρώπη δεν συγκροτείται μόνο από οικονομικές ή πολιτικές συμφωνίες, αλλά από τη μνήμη. Από τη συνείδηση των πολλαπλών της ριζών. Από την ικανότητα να αναγνωρίζει την πολυφωνία της.
Χαρακτηριστική υπήρξε, στο πλαίσιο αυτό, η διάλεξη που έδωσε στο Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο Αθηνών, σε συνεργασία με το Ελληνικό Τμήμα της International Commission for the History of Representative and Parliamentary Institutions, και υπό την Αιγίδα της Επιτροπής Αθηνών της Società Dante Alighieri με θέμα «Το Βυζάντιο την εποχή του Δάντη«, με αφορμή τη συμπλήρωση 750 χρόνων από τη γέννηση του μεγάλου Φλωρεντινού ποιητή. Η Αρβελέρ ανέπτυξε τότε, με τη γνώριμη διαύγεια και αφηγηματική της δύναμη, το ιστορικό δράμα μιας αυτοκρατορίας που, ενώ το 1261 ανέκτησε την Κωνσταντινούπολη, είδε σύντομα τον θρίαμβο να μετατρέπεται σε αργή αποδυνάμωση. Η απειλή μιας νέας σταυροφορίας από τη Δύση, οι εσωτερικές δυναστικές έριδες, οι θρησκευτικοί διχασμοί στα χρόνια της ζωής του Δάντη, ανέδειξαν την τραγική ειρωνεία μιας εξουσίας που, ενώ υιοθετούσε τον δικέφαλο αετό στραμμένο προς Ανατολή και Δύση, έχανε σταδιακά την παγκόσμια διάστασή της. Εκείνη η διάλεξη, περισσότερο από μια ιστορική αναδρομή, υπήρξε μια βαθιά ερμηνεία της μετάβασης από την αυτοκρατορική οικουμενικότητα στην εύθραυστη επιβίωση. Και ταυτόχρονα, μια υπενθύμιση του διαλόγου ανάμεσα στο βυζαντινό και το δυτικό μεσαιωνικό σύμπαν, έναν διάλογο που η ίδια η Αρβελέρ ενσάρκωνε με την πορεία και το έργο της.
Όσοι τη συνάντησαν ή την άκουσαν θυμούνται τη σπάνια ισορροπία ανάμεσα στην αυστηρότητα της επιστήμονος και τη διακριτική ευγένεια του ανθρώπου. Ο λόγος της ήταν λιτός, απαλλαγμένος από κάθε περιττή επίδειξη, και ακριβώς γι’ αυτό βαθιά πειστικός. Δεν επεδίωκε να εντυπωσιάσει, αλλά να φωτίσει. Και μέσα σε αυτή τη λιτότητα διαγραφόταν μια βαθύτερη πίστη: ότι η γνώση αποτελεί μορφή ελευθερίας.
Με την απουσία της, η Ελλάδα χάνει μια από τις σημαντικότερες πνευματικές της πρέσβειρες. Χάνει μια μορφή που κατόρθωσε να μεταφέρει το ελληνικό παρελθόν στο παρόν της Ευρώπης, όχι ως ανάμνηση, αλλά ως ενεργό στοιχείο της ταυτότητάς της. Μαζί της, όμως, φτωχαίνει και η ίδια η Ευρώπη, που αποχαιρετά μία από τις πλέον διεισδυτικές ερμηνεύτριές της.
Και όμως, υπάρχουν μορφές που δεν ανήκουν ολοκληρωτικά στον χρόνο του θανάτου. Υπάρχουν μορφές που συνεχίζουν να υπάρχουν μέσα από το έργο τους, μέσα από τον τρόπο που δίδαξαν να σκεφτόμαστε. Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ ανήκει πλέον σε αυτή την κατηγορία.
Γιατί το αληθινό της έργο δεν είναι μόνο τα βιβλία που άφησε πίσω της. Είναι ο τρόπος με τον οποίο μας δίδαξε να βλέπουμε την ιστορία: όχι ως παρελθόν που παρήλθε, αλλά ως παρουσία που μας διαμορφώνει.
Και γι’ αυτό, η απουσία της δεν είναι σιωπή.
Είναι μια φωνή που πέρασε στη μακρά διάρκεια της ιστορίας.
Newsletter
BookSitting | βιβλία, τέχνες, ιδέες
BookSitting 