Το θέατρο του Eduardo De Filippo στην Ελλάδα

Μια μεσογειακή θεατρική συνάντηση.

Της Τζίνας Καρβουνάκη

Το βιβλίο του Γεωργίου Κατσαντώνη Il teatro di Eduardo De Filippo in Grecia. Adattamenti e mediatori culturali (Metauro Edizioni, 2025) αποτελεί μια ουσιαστική συμβολή στη μελέτη της διεθνούς πρόσληψης του ιταλικού θεάτρου και καλύπτει ένα σημαντικό κενό στην ελληνική και ευρωπαϊκή θεατρολογική έρευνα.

Πρόκειται για την πρώτη συστηματική μονογραφία αφιερωμένη στη διαδρομή και την επιτυχία του ναπολιτάνου δραματουργού στον ελληνικό χώρο, βασισμένη σε εκτενή αρχειακή τεκμηρίωση και σε μια ώριμη διαπολιτισμική προσέγγιση. Ο συγγραφέας συνδυάζει ιστορική ακρίβεια, θεωρητική συνείδηση και αφηγηματική σαφήνεια, προσφέροντας ένα έργο αναφοράς για τη μελέτη της θεατρικής κυκλοφορίας στη Μεσόγειο.

Οι θεσμοί και οι φορείς της διάδοσης

Στον πυρήνα της έρευνας βρίσκονται τρεις βασικοί θεσμικοί πόλοι:
το Θέατρο Τέχνης του Καρόλου Κουν, το Εθνικό Θέατρο και το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος. Μέσα από αυτούς τους φορείς, το έργο του De Filippo εντάχθηκε σταδιακά στο ελληνικό ρεπερτόριο από τη μεταπολεμική περίοδο και μετά, αποκτώντας σταθερή παρουσία και ευρεία απήχηση. Ο Κατσαντώνης δεν περιορίζεται σε μια απλή καταγραφή παραστάσεων. Ανασυνθέτει τις ιστορικές και καλλιτεχνικές συνθήκες κάθε ανεβάσματος, φωτίζοντας τις σκηνοθετικές επιλογές, τα αισθητικά ρεύματα και τις προσδοκίες του κοινού.

Το αρχείο ως ζωντανή μνήμη

Ένα από τα σημαντικότερα πλεονεκτήματα του βιβλίου είναι η αξιοποίηση πλούσιου αρχειακού υλικού: θεατρικά προγράμματα, φωτογραφίες, καταλόγους συντελεστών, δημοσιεύματα και κριτικές. Μέσα από αυτά τα τεκμήρια, αναδύεται μια δυναμική εικόνα της θεατρικής ζωής και της πολιτιστικής ανταλλαγής μεταξύ Ελλάδας και Ιταλίας. Το αρχείο δεν λειτουργεί εδώ ως στατικό υλικό, αλλά ως ζωντανή μνήμη που επιτρέπει στον αναγνώστη να παρακολουθήσει την εξέλιξη της πρόσληψης του Eduardo στον χρόνο.

Ο ρόλος του Κάρολου Κουν

Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στον ρόλο του Κάρολου Κουν, ο οποίος αναγνώρισε έγκαιρα τη νεωτερικότητα και τη δραματουργική πυκνότητα του De Filippo. Η ένταξή του στο ρεπερτόριο του Θεάτρου Τέχνης συνέβαλε καθοριστικά στη θεσμική και αισθητική του νομιμοποίηση στην Ελλάδα. Στο πλαίσιο αυτό, το έργο του Ιταλού δραματουργού δεν παρουσιάζεται ως απλή «εισαγωγή», αλλά ως προϊόν δημιουργικού διαλόγου ανάμεσα σε διαφορετικές θεατρικές παραδόσεις.

Κριτική υποδοχή και πολιτισμική συγγένεια

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ανάλυση της ελληνικής θεατρικής κριτικής. Μέσα από μεταφρασμένα και σχολιασμένα αποσπάσματα, γίνεται φανερό πως το ελληνικό κοινό αναγνώρισε στους ήρωες του Eduardo μια οικεία δραματική ευαισθησία. Οι οικογενειακές συγκρούσεις, η λεπτή ισορροπία ανάμεσα στο κωμικό και το τραγικό, η κοινωνική ειρωνεία και η υπαρξιακή αγωνία βρήκαν απήχηση σε ένα κοινό με ανάλογες ιστορικές και πολιτισμικές εμπειρίες. Έτσι, η «ναπολιτάνικη» ιδιαιτερότητα μετατράπηκε σε μορφή δραματικής καθολικότητας.

Η μετάφραση ως διαμεσολάβηση

Ένα ακόμη ουσιαστικό κεφάλαιο αφορά τη μετάφραση, η οποία αντιμετωπίζεται ως διαδικασία πολιτισμικής διαμεσολάβησης και όχι απλής γλωσσικής μεταφοράς. Μέσα από τη μελέτη των ελληνικών εκδόσεων έργων όπως Filumena Marturano και Questi fantasmi!, ο συγγραφέας αναδεικνύει τις δυσκολίες απόδοσης της ναπολιτάνικης διαλέκτου και της επιτελεστικής της δυναμικής. Παρά τις αναπόφευκτες απώλειες, οι ελληνικές μεταφράσεις συχνά αντιστάθμισαν τη γλωσσική απόσταση με έντονη θεατρικότητα και λειτουργική προσαρμογή.

Επιστημονική αυστηρότητα και αναγνωστική προσβασιμότητα

Το βιβλίο διακρίνεται για την ισορροπία ανάμεσα στην επιστημονική ακρίβεια και την αναγνωστική ευχέρεια. Αν και εντάσσεται σε σαφές ακαδημαϊκό πλαίσιο, το ύφος του παραμένει καθαρό και προσιτό, απευθυνόμενο όχι μόνο σε ειδικούς, αλλά και σε ανθρώπους του θεάτρου και φίλους της πολιτιστικής ιστορίας.

Ένα έργο αναφοράς

Συνολικά, το Il teatro di Eduardo De Filippo in Grecia καθιερώνεται ως έργο αναφοράς για τις μελέτες της διακρατικής θεατρικής κυκλοφορίας. Προτείνει ένα υποδειγματικό μεθοδολογικό μοντέλο που συνδυάζει αρχειακή έρευνα, κριτική ανάλυση και διαπολιτισμική προοπτική.
Το βιβλίο αποδεικνύει ότι το έργο του Eduardo De Filippo δεν ανήκει αποκλειστικά στην ιταλική παράδοση, αλλά εντάσσεται οργανικά σε μια κοινή μεσογειακή θεατρική κληρονομιά.

Με την ακρίβεια της έρευνας και το βάθος της ερμηνείας του, ο Γεώργιος Κατσαντώνης συμβάλλει αποφασιστικά στην κατανόηση του «θεάτρου του κόσμου» του Eduardo, επιβεβαιώνοντας τη διαρκή επικαιρότητα και τη διαπολιτισμική του δύναμη.

---