Ένας διάλογος ανάμεσα στον Beppe Fenoglio και τον Andrea Camilleri με αφορμή τα έργα τους «Una questione privata» (Μια προσωπική ιστορία) και «La scomparsa di Patò» (Η εξαφάνιση του Πατό), στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Ιταλικής Λογοτεχνίας στην Ελλάδα.
Της Τζίνας Καρβουνάκη
Στο πλαίσιο ενός διαπολιτισμικού εργαστηρίου ανάγνωσης ανάμεσα στην Ιταλία και την Ελλάδα, ενταγμένου στο πρόγραμμα του Φεστιβάλ Ιταλικής Λογοτεχνίας στην Ελλάδα, FILE://Εργαστήριο, με την Antonella Lattanzi και τον Matteo B. Bianchi, θα διερευνηθεί, σε τρεις συναντήσεις στη Βιβλιοθήκη του Ιταλικού Μορφωτικού Ινστιτούτου, που θα πραγματοποιηθούν την Τετάρτη 11 Φεβρουαρίου (18:30), την Πέμπτη 12 Φεβρουαρίου (18:30) και το Σάββατο 14 Φεβρουαρίου (10:30), το όριο ανάμεσα στη ζωή και τη φαντασία στην ιταλική πεζογραφία.
Τα δύο μυθιστορήματα, παρότι ανήκουν σε διαφορετικές εποχές και υιοθετούν βαθιά διαφορετικές αφηγηματικές στρατηγικές, διερευνούν τη σχέση ανάμεσα στην ιστορική αλήθεια και τη λογοτεχνική επινόηση, ανάμεσα στην ατομική μνήμη και την αφηγηματική κατασκευή. Ενταγμένα σε ένα εκπαιδευτικό πλαίσιο που αποσκοπεί στην ανάπτυξη ερμηνευτικών δεξιοτήτων και διαπολιτισμικής ευαισθησίας, τα έργα αυτά δείχνουν πώς η ιταλική λογοτεχνία κατόρθωσε να επανερμηνεύσει το παρελθόν μέσα από ποικίλες μορφές, ικανές να απευθύνονται σε αναγνώστες διαφορετικών γενεών και συμφραζομένων.
Ιστορικά και πολιτισμικά συμφραζόμενα
Το Una questione privata γεννιέται από την άμεση εμπειρία της Αντίστασης που έζησε ο Fenoglio στην περιοχή Λάνγκε. Το μυθιστόρημα αναφέρεται στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και στον ιταλικό εμφύλιο, αποφεύγοντας κάθε μορφή πανηγυρικής ρητορικής. Ο Fenoglio προσεγγίζει την Αντίσταση ‘εκ των έσω’, ως καθημερινή και εμπειρία, σημαδεμένη από αβεβαιότητες, φόβους και ηθικές εντάσεις.
Το La scomparsa di Patò, που εκδόθηκε το 2000, διαδραματίζεται στη Σικελία του ύστερου 19ου αιώνα, στα χρόνια μετά την ενοποίηση της Ιταλίας. Ο Camilleri ανακαλεί ένα πραγματικό γεγονός, τη μυστηριώδη εξαφάνιση ενός τραπεζικού υπαλλήλου κατά τη διάρκεια θεατρικής παράστασης, για να οικοδομήσει ένα μυθιστόρημα που στοχάζεται τη γένεση του σύγχρονου κράτους, τη γραφειοκρατία και τους μηχανισμούς εξουσίας.
Ενώ ο Fenoglio γράφει σε χρονική εγγύτητα με τα γεγονότα, μετατρέποντας την προσωπική εμπειρία σε λογοτεχνία, ο Camilleri προσεγγίζει το παρελθόν από ιστορική και ειρωνική σκοπιά, αναπλάθοντάς το μέσω μιας σύνθετης αφηγηματικής αρχιτεκτονικής.
Συγκριτική ανάλυση των αφηγηματικών δομών
Μία από τις πιο εμφανείς διαφορές αφορά τη δομή. Το Una questione privata υιοθετεί μια γραμμική αφήγηση, επικεντρωμένη στην οπτική του Milton. Ο αναγνώστης ακολουθεί τον ήρωα σχεδόν σε πραγματικό χρόνο, συμμεριζόμενος τις αγωνίες, τους φόβους και τις εμμονές του. Το μυθιστόρημα παίρνει τη μορφή μιας αδιάκοπης σωματικής και ψυχικής πορείας προς μια αλήθεια που παραμένει διαρκώς απρόσιτη.
Το La scomparsa di Patò, αντίθετα, είναι δομημένο ως μωσαϊκό εγγράφων: επιστολές, πρακτικά, άρθρα εφημερίδων, επίσημες αναφορές. Ο Camilleri εγκαταλείπει την παραδοσιακή αφηγηματική φωνή και αναθέτει την ανασύνθεση των γεγονότων σε μια πολλαπλότητα οπτικών. Η αλήθεια, αν αναδυθεί, προκύπτει από τη σύγκρουση μερικών και συχνά αντιφατικών εκδοχών.
Στον Fenoglio κυριαρχεί η απόλυτη υποκειμενικότητα· στον Camilleri η αποσπασματικότητα και το παιχνίδι των ερμηνειών. Δύο διαφορετικές στρατηγικές που οδηγούν, παραδόξως, στο ίδιο συμπέρασμα: στη δυσκολία —αν όχι στην αδυναμία— επίτευξης μιας οριστικής αλήθειας.
Έρωτας και εξουσία: δύο αφηγηματικοί κινητήρες
Στα δύο μυθιστορήματα, η κινητήρια δύναμη της δράσης διαφέρει ριζικά. Στον Fenoglio, όλα περιστρέφονται γύρω από τον έρωτα του Milton για τη Fulvia. Το «ιδιωτικό ζήτημα» είναι πρωτίστως συναισθηματικό. Η αμφιβολία για την απιστία μετατρέπεται σε εμμονή που υπερισχύει ακόμη και της πολιτικής στράτευσης. Ο πόλεμος λειτουργεί ως φόντο ενός εσωτερικού δράματος, όπου ο έρωτας γίνεται καταστροφική και απόλυτη δύναμη.
Στον Camilleri, αντίθετα, το αφηγηματικό κέντρο είναι η εξουσία, διοικητική, πολιτική, θεσμική. Η εξαφάνιση του Patò θέτει σε κίνηση μια σύνθετη και αναποτελεσματική γραφειοκρατική μηχανή, όπου κάθε αξιωματούχος προσπαθεί να προστατεύσει τα συμφέροντά του. Η έρευνα γίνεται καθρέφτης ενός εύθραυστου και αντιφατικού κρατικού συστήματος.
Ο Fenoglio προκρίνει τη συναισθηματική και ηθική σύγκρουση του ατόμου· ο Camilleri αναλύει τους συλλογικούς μηχανισμούς της εξουσίας. Και στις δύο περιπτώσεις, ωστόσο, αναδύεται μια έμμεση κριτική των αυταπατών: της ρομαντικής αυταπάτης του απόλυτου έρωτα και της ορθολογικής αυταπάτης της διοικητικής τάξης.
Αλήθεια, μνήμη και μυθοπλασία
Το κεντρικό θέμα του εργαστηρίου, το όριο ανάμεσα στη ζωή και τη φαντασία, βρίσκει στα δύο μυθιστορήματα μια υποδειγματική έκφραση.
Στο Una questione privata, η προσωπική μνήμη φιλτράρεται διαρκώς από τη φαντασία. Ο Milton ανασυνθέτει το παρελθόν μέσα από υποθέσεις, αποσπασματικές αναμνήσεις και φαντασιώσεις. Ο αναγνώστης δεν έχει ποτέ πρόσβαση σε μια αντικειμενική αλήθεια για τη σχέση της Fulvia με τον Giorgio: όλα περνούν μέσα από την ανήσυχη συνείδηση του ήρωα. Ο Fenoglio μετατρέπει έτσι την ιστορική εμπειρία σε μια σχεδόν μυθική αφήγηση, όπου η Αντίσταση συνδέεται με μια ιπποτική και τραγική διάσταση.
Στο La scomparsa di Patò, η μυθοπλασία μεταμφιέζεται σε τεκμήριο. Ο Camilleri οικοδομεί ένα μυθιστόρημα που μοιάζει με αρχείο, αλλά στην πραγματικότητα αποτελεί ένα εκλεπτυσμένο λογοτεχνικό τέχνασμα. Κάθε κείμενο είναι εύλογο, κανένα όμως δεν είναι οριστικό. Η αλήθεια διαλύεται στην πολλαπλότητα των πηγών.
Αν ο Fenoglio δείχνει πώς η φαντασία παραμορφώνει την ατομική μνήμη, ο Camilleri αποκαλύπτει ότι και η θεσμική μνήμη είναι αφηγηματική κατασκευή.
Γλώσσα και ύφος
Από υφολογική άποψη, οι δύο συγγραφείς εκπροσωπούν αντίθετους πόλους. Η πρόζα του Fenoglio είναι λιτή, σφιχτή, λυρική μέσα στην ουσιαστικότητά της. Το τοπίο των Λάνγκε, η ομίχλη, τα δάση γίνονται προβολές της ψυχικής κατάστασης του Milton. Η γλώσσα υπηρετεί την συναισθηματική ταύτιση του αναγνώστη.
Ο Camilleri, αντίθετα, υιοθετεί ένα ειρωνικό, ελεγχόμενο ύφος, βασισμένο συχνά στην αντίθεση ανάμεσα στον γραφειοκρατικό λόγο και τη λεπτή κωμικότητα. Η γλώσσα λειτουργεί ως εργαλείο απομυθοποίησης: μέσα από επίσημες διατυπώσεις και υπουργικές εγκυκλίους αποκαλύπτεται ο παραλογισμός του συστήματος.
Για ένα διεθνές κοινό, αυτή η σύγκριση επιτρέπει την κατανόηση της ποικιλίας της ιταλικής αφηγηματικής παράδοσης: από την τραγική ένταση του Fenoglio έως το παιγνιώδες πείραμα του Camilleri.
Διαπολιτισμική αξία των δύο έργων
Στο πλαίσιο ενός ιταλοελληνικού εργαστηρίου, ο διάλογος ανάμεσα στον Fenoglio και τον Camilleri αποκτά ισχυρή παιδευτική αξία.
Και τα δύο μυθιστορήματα δείχνουν πώς μπορεί κάποιος να αφηγηθεί την εθνική ιστορία μέσα από μη στερεοτυπικές οπτικές. Η Αντίσταση και η Ιταλία μετά την ενοποίηση της δεν παρουσιάζονται ως ιδρυτικοί μύθοι, αλλά ως σύνθετες πραγματικότητες, διαπερασμένες από συγκρούσεις και αμφισημίες.
Αυτή η κριτική οπτική ευνοεί τη συγκριτική ανάγνωση με άλλες ευρωπαϊκές ιστορικές εμπειρίες, επιτρέποντας σε Έλληνες και Ιταλούς αναγνώστες να αναζητήσουν αναλογίες και διαφορές στις διαδικασίες συγκρότησης της συλλογικής μνήμης.
Η κοινή ανάγνωση μετατρέπεται έτσι σε χώρο διαλόγου όχι μόνο λογοτεχνικού, αλλά και ιστορικού και πολιτισμικού.
Η σύγκριση του Una questione privata και του La scomparsa di Patò φέρνει στην επιφάνεια δύο διαφορετικούς αλλά συμπληρωματικούς τρόπους διερεύνησης της σχέσης ανάμεσα στη ζωή και τη φαντασία. Ο Fenoglio αφηγείται την ιστορία μέσα από το φίλτρο του ατομικού πάθους, μετατρέποντας την Αντίσταση σε εσωτερική τραγωδία. Ο Camilleri αναλύει το παρελθόν μέσα από ένα παιχνίδι εγγράφων και προοπτικών, αποκαλύπτοντας τις μυθοπλασίες της εξουσίας.
Και οι δύο δείχνουν ότι η αλήθεια δεν δίνεται ποτέ οριστικά, αλλά γεννιέται από τη συνάντηση μνήμης, ερμηνείας και αφήγησης.
Στο πλαίσιο του εργαστηρίου ανάγνωσης, τα μυθιστορήματα αυτά προσφέρουν πολύτιμα εργαλεία για την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο η ιταλική λογοτεχνία κατόρθωσε να μετασχηματίσει την ιστορική εμπειρία σε κοινόχρηστο αφήγημα, ικανό να υπερβαίνει εθνικά και γλωσσικά σύνορα.
Η παράλληλη ανάγνωση των βιβλίων των Fenoglio και Camilleri είναι ένας τρόπος κριτικής ανάγνωσης του παρελθόντος. Δίνει την ευκαιρία στον αναγνώστη να κατανοήσει ότι η λογοτεχνική μυθοπλασία δεν είναι μια φυγή από την πραγματικότητα, αλλά μία από τις βαθύτερες μορφές κατανόησής του.
Newsletter
BookSitting | βιβλία, τέχνες, ιδέες
BookSitting 