Η ελληνική γλώσσα ως αρχιπέλαγος της μνήμης

Με αφορμή την έκδοση του τόμου «29 διαδρομές προς την ελληνική γλώσσα» από το Ελληνικό Ίδρυμα Βιβλίου και Πολιτισμού.

Της Τζίνας Καρβουνάκη

Η 9η Φεβρουαρίου, η οποία από φέτος αναγνωρίστηκε επίσημα ως Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας με απόφαση της UNESCO, δεν αποτελεί απλώς μια συμβολική επέτειο. Συνιστά μια αφορμή επαναστοχασμού γύρω από τη θέση της ελληνικής γλώσσας στον σύγχρονο κόσμο — όχι μόνο ως φορέα ιστορικής μνήμης, αλλά ως ζωντανού οργανισμού που συνεχίζει να παράγει νόημα.

Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται η έκδοση του τόμου 29 διαδρομές προς την ελληνική γλώσσα, από το Ελληνικό Ίδρυμα Βιβλίου και Πολιτισμού. Πρόκειται για ένα βιβλίο που υπερβαίνει τα όρια ενός συλλογικού αφιερώματος. Διαμορφώνει έναν χώρο συνάντησης εμπειριών, όπου η ελληνική γλώσσα γίνεται τόπος προσωπικής ανακάλυψης.

Ο τίτλος δεν είναι τυχαίος. Η λέξη «διαδρομές» υποδηλώνει κίνηση, μετάβαση, εμπειρία. Η γλώσσα δεν παρουσιάζεται ως ένα κλειστό σύστημα κανόνων, αλλά ως ένα πεδίο που μπορεί να κατοικηθεί, επιβεβαιώνοντας τη σκέψη του Wilhelm von Humboldt ότι η γλώσσα δεν είναι ένα στατικό προϊόν (ergon), αλλά μια ενέργεια (energeia), μια δημιουργική διαδικασία σε διαρκή εξέλιξη.

Τα είκοσι εννέα κείμενα του τόμου λειτουργούν ως ισάριθμες μαρτυρίες αυτής της διαδικασίας. Οι μεταφραστές και οι μεταφράστριες που συμμετέχουν προέρχονται από διαφορετικές χώρες και πολιτισμικά περιβάλλοντα, και μέσα από τις αφηγήσεις τους αποκαλύπτουν τον τρόπο με τον οποίο η ελληνική γλώσσα διαμορφώνει τη σχέση τους με τον κόσμο. Εδώ αναδύεται η ουσία της θέσης του George Steiner ότι κάθε γλώσσα ορίζει έναν αυτόνομο κόσμο και μια ξεχωριστή ερμηνεία της πραγματικότητας, μια θέση που το συγκεκριμένο βιβλίο δικαιώνει στην πράξη.

Μέσα από τα κείμενα των μεταφραστών και το έργο τους γίνεται φανερό ότι η ελληνική γλώσσα συνεχίζει να ζει πέρα από τα γεωγραφικά της όρια. Η συμβολή του Αιγύπτιου μεταφραστή Mohammed Abdelaziz επαναφέρει στο προσκήνιο τη βαθιά σχέση της ελληνικής γλώσσας με τον μεσογειακό χώρο, θυμίζοντας τη σημασία της Αλεξάνδρειας ως ιστορικού κέντρου της ελληνικής γραμματείας.

Ανάμεσα στις συμμετοχές ξεχωρίζει το κείμενο της μεταφράστριας Angela Bratsou με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Ραβδοσκόπος των λέξεων». Η εικόνα του μεταφραστή ως ραβδοσκόπου είναι ιδιαίτερα εύστοχη. Ο μεταφραστής δεν μεταφέρει απλώς λέξεις. Ανιχνεύει νοήματα, αποκαλύπτει συνδέσεις, δημιουργεί γέφυρες. Όπως είχε επισημάνει ο Walter Benjamin, η μετάφραση είναι ο χώρος όπου οι γλώσσες συναντιούνται και αναγνωρίζονται.

Στην ίδια αυτή προοπτική εντάσσεται και η προσωπική μου εμπειρία ως πολιτισμικής διαμεσολαβήτριας και μεταφράστριας μεταξύ ελληνικών και ιταλικών. Ο ρόλος μου ως Διαπιστευμένης Εκπροσώπου για την Ελλάδα του Διεθνούς Ποιητικού Διαγωνισμού Nosside (Unesco) και οι συνεργασίες μου με περιοδικά όπως τα Insula Europea, Verso Dove, Pioggia Obliqua, είναι μια διαρκής πράξη και διαπίστωση ότι κάθε μεταφραστική πράξη συνιστά, στην πραγματικότητα, ένα υπαρξιακό πέρασμα, ακόμη πριν γίνει γλωσσικό. Η μετάφραση σημαίνει να στέκεσαι στο κατώφλι. Να μαθαίνεις να βλέπεις τον κόσμο μέσα από μια άλλη γλώσσα.

Ο τόμος 29 διαδρομές προς την ελληνική γλώσσα προσκαλεί τον αναγνώστη σε αυτή ακριβώς την εμπειρία. Σε ένα ταξίδι, όπου η γλώσσα δεν είναι απλώς ένα μέσο επικοινωνίας, αλλά ένας τόπος ύπαρξης. Γιατί, όπως έγραφε ο Martin Heidegger, η γλώσσα είναι το σπίτι του ανθρώπου. Και το βιβλίο αυτό μας υπενθυμίζει ότι η ελληνική γλώσσα εξακολουθεί να είναι ένα σπίτι ανοιχτό.

---