«Ισμήνη» στο Θέατρο Arroyo

Της Τζίνας Καρβουνάκη

Υπάρχουν πρόσωπα στην τραγωδία που τα θυμόμαστε σαν φως. Και υπάρχουν άλλα που παραμένουν στη σκιά. Όχι απαραίτητα επειδή είναι ασθενέστερα, αλλά επειδή έμαθαν να κατοικούν στο ημίφως, εκεί όπου η ανθρώπινη εμπειρία δεν αποκτά έννοια συμβόλου, δεν δοξάζεται, δεν περιβάλλεται με αίγλη. Η Ισμήνη ανήκει σε αυτή τη δεύτερη κατηγορία. Δεν είναι το πρόσωπο της γενναιοφροσύνης. Είναι το πρόσωπο του δισταγμού, του φόβου, της εσωτερικής ρωγμής. Και ακριβώς γι’ αυτό, ίσως, είναι ένα από τα πιο δύσκολα και πιο σύγχρονα πρόσωπα που μπορεί να επαναπροσεγγίσει το θέατρο.

Η παράσταση «Ισμήνη» της Carole Fréchette στο Θέατρο Arroyo, σε σκηνοθεσία Μανώλη Σειραγάκη, με την Ηλέκτρα Φραγκιαδάκη επί σκηνής, δεν αντιμετωπίζει την ηρωίδα ως συμπλήρωμα της Αντιγόνης ούτε ως ηθικό της αντίβαρο. Την προσεγγίζει ως μια ύπαρξη που επιστρέφει για να ξαναπεί την ιστορία από τη σκοπιά εκείνων που δεν αναδείχθηκαν ως σύμβολα. Το συνοδευτικό κείμενο της παραγωγής είναι σαφές: εδώ η Ισμήνη παίρνει τον λόγο όχι ως σκιά, αλλά ως μια γυναίκα που υπερασπίζεται το δικαίωμα στην επιβίωση, στον φόβο, στη σκέψη και στην αμφιβολία. Και ίσως εκεί ακριβώς βρίσκεται το πιο αιχμηρό σημείο αυτής της παράστασης: στην αποδοχή ότι η ανθρώπινη αλήθεια δεν κατοικεί πάντοτε στην ηρωική καθαρότητα, αλλά συχνά στην αμφιθυμία, στην εύθραυστη επιμονή να παραμείνει κανείς ζωντανός.

Η Ηλέκτρα Φραγκιαδάκη παραδίδει μια ερμηνεία εξαιρετικής ακρίβειας και εσωτερικής έντασης. Η Ισμήνη της δεν είναι αδύναμη, δεν είναι η παρεξηγημένη «καλή» αδελφή. Της δίνει μια βαθύτερη υποκριτική υπόσταση: τη μετατρέπει σε σώμα που θυμάται, που φοβάται, που αναμετριέται με όσα δεν ειπώθηκαν ποτέ. Η ερμηνεία της δεν στηρίζεται σε εξάρσεις ή σε εύκολες κορυφώσεις. Στηρίζεται σε κάτι δυσκολότερο: σε μια πειθαρχημένη διαχείριση της έντασης, σε μια φωνή που ξέρει πότε να σπάσει και πότε να κρατηθεί, σε ένα σώμα που μετακινείται στον χώρο σαν να χαρτογραφεί ξανά το τραύμα. Η Ισμήνη της Φραγκιαδάκη δεν ζητά τη συμπάθεια του θεατή. Ζητά την προσοχή του. Και τελικά την κερδίζει.

Ο Μανώλης Σειραγάκης οργανώνει τη σκηνική πράξη με τρόπο ουσιαστικό και ευφυή. Η μακρόστενη σκηνή, με τους θεατές δεξιά και αριστερά, δημιουργεί μια συνθήκη διαρκούς έκθεσης. Η Ισμήνη δεν αφηγείται από απόσταση ασφαλείας. Περνά μέσα από τα βλέμματα, ανάμεσά τους, σχεδόν ελεγχόμενη από αυτά, και την ίδια στιγμή τα διαπερνά. Η επιλογή αυτή δεν είναι απλώς χωροταξική. Είναι δραματουργική. Ο μονόλογος παύει να είναι μια μονοσήμαντη εξομολόγηση και γίνεται δημόσιο γεγονός, ένα είδος τελετής ανάκτησης του λόγου. Κάθε μετατόπιση της ηθοποιού σε άλλο σημείο της σκηνής, κάθε προσέγγισή της προς τη σειρά των θεατών, κάθε φωτιστικό ίχνος που την απομονώνει ή την εκθέτει, μοιάζει να αντιστοιχεί σε μια άλλη πτυχή της αφήγησής της. Σαν να δοκιμάζει διαρκώς από πού μπορεί επιτέλους να ακουστεί. 

Ιδιαίτερα εύστοχο είναι το άκουσμα αποσπασμάτων σε αγγλικά, γαλλικά και ιταλικά πριν την έναρξη της παράστασης. Η πολυγλωσσία αυτή υπογραμμίζει τη διεθνή περιπλάνηση μιας μορφής που ανήκει στην αρχαιότητα αλλά επιστρέφει στο παρόν μέσα από μια σύγχρονη δραματουργική φωνή. Η παραγωγή ορθά επισημαίνει ότι πρόκειται για έργο-γέφυρα ανάμεσα στην αρχαιότητα και το σήμερα. Πάνω στη σκηνή, αυτή η γέφυρα γίνεται και ηχητική εμπειρία: η Ισμήνη ακούγεται σαν πρόσωπο που διασχίζει γλώσσες, εποχές, πολιτισμικές μνήμες.

Εξίσου καθοριστική είναι η σχεδόν γυμνή σκηνή. Μέσα στην αφαίρεσή της, κάθε αντικείμενο αποκτά ειδικό βάρος. Από τις πιο δυνατές στιγμές της παράστασης είναι η σκηνική αξιοποίηση του μισογεμάτου τσουβαλιού που κρέμεται από ένα δοκάρι. Πρόκειται για εύρημα απλότητας, με ιδιαίτερη δυναμική. Όταν η Ισμήνη μετακινεί την καρέκλα από μια κολόνα στο ύψος του τσουβαλιού, και ανεβαίνει πάνω της, είναι σαν να στέκεται στον λόφο όπου κείται το σώμα του νεκρού αδελφού και ανοίγει τη σχισμή απ’ όπου βγαίνει  χώμα – άμμος. Η σκηνή μετατρέπεται σε τελετουργία μνήμης και καθήκοντος. Το χώμα δεν είναι πια σκηνικό υλικό. Είναι η ίδια η ύλη του πένθους. Η τελευταία πράξη, η ανάγκη να αποδοθεί στον νεκρό όχι μόνο τιμή αλλά και τόπος. Σε μια παράσταση που αποφεύγει τις μεγάλες εξωτερικές δηλώσεις, αυτή η εικόνα μένει ως μία από τις πιο πυκνές και ουσιώδεις.

Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί και για την καρέκλα με τα χαρτιά. Το εύρημα συνομιλεί βαθιά με το ίδιο το κείμενο της Fréchette, όπου η Ισμήνη εμφανίζεται να έχει προετοιμάσει μια δημόσια παρουσίαση της εκδοχής της, με σημειώσεις, τίτλο, δισταγμούς, σβησίματα και νέες αρχές. Τα χαρτιά επάνω στην καρέκλα γίνονται έτσι τα ορατά ίχνη μιας αφήγησης σε διαδικασία. Όχι ενός λόγου που κατέρχεται απόλυτος και τετελεσμένος, αλλά ενός λόγου που παλεύει να συγκροτηθεί. Η Ισμήνη δεν μιλά από την περιοχή της βεβαιότητας· μιλά από την περιοχή της επώδυνης σύνθεσης.

Εκεί ακριβώς η παράσταση συναντά και το πολιτικό της βάθος. Γιατί η Ισμήνη δεν είναι μόνο η αδελφή της Αντιγόνης. Είναι το πρόσωπο που μας αναγκάζει να ξανασκεφτούμε τις έννοιες όπως ηρωισμός, αντίσταση, αλήθεια. Η Carole Fréchette έχει γράψει ότι θέλησε να αφήσει την Ισμήνη «ολομόναχη, ελεύθερη να εκφραστεί», ενώ στο βιβλίο τονίζεται ότι η «διακριτική φωνή» της έχει θέση στο έργο του Σοφοκλή, στην παγκόσμια δραματουργία, στη μνήμη και στο ασυνείδητό μας. Η σκηνική αυτή μεταφορά του έργου καταφέρνει ακριβώς αυτό: να αποδώσει χώρο, ρυθμό και σώμα σε μια φωνή που δεν επιβάλλεται με θεαματικό τρόπο, αλλά παραμένει βαθιά ριζωμένη μέσα μας.

Η Ισμήνη στο Arroyo είναι, τελικά, μια παράσταση που δεν επιδιώκει να εντυπωσιάσει με τη βοή. Εμπιστεύεται τη δύναμη της χαμηλής έντασης, της σκηνικής οικονομίας, της εσωτερικής ακρίβειας. Και ακριβώς γι’ αυτό αφήνει αποτύπωμα. Γιατί μας υπενθυμίζει κάτι που το θέατρο συχνά γνωρίζει καλύτερα από την Ιστορία: ότι δεν είναι μόνο οι εκτυφλωτικές μορφές που αξίζει να θυμόμαστε, αλλά και εκείνες που έμειναν πίσω, που δίστασαν, που φοβήθηκαν, που δεν έγιναν θρύλος και όμως έφεραν μέσα τους, ίσως πιο καθαρά από όλους, το ανθρώπινο μέτρο της τραγωδίας.

---