10 Μαρτίου 2026
Μια μετα-τραγική ανάγνωση του αρχαίου μύθου που μετατρέπει τη μνήμη σε πράξη αντίστασης.
Της Τζίνας Καρβουνάκη
Η σύγχρονη δραματουργία επιστρέφει συχνά στην αρχαία ελληνική τραγωδία όχι για να την αναπαραγάγει αλλά για να τη διαβάσει εκ νέου μέσα από διαφορετικές οπτικές. Σε αυτή την τάση εντάσσεται και ο δραματουργικός μονόλογος Ισμήνη (2023) της Καναδής συγγραφέως Carole Fréchette, ένα έργο που μετατοπίζει το κέντρο της τραγικής αφήγησης από την εμβληματική μορφή της Αντιγόνης προς την πιο σιωπηλή και παραγνωρισμένη φιγούρα της αδελφής της.
Η επιλογή αυτή δεν είναι απλώς δραματουργική. Πρόκειται για μια ουσιαστική θεωρητική παρέμβαση στον τρόπο με τον οποίο διαβάζουμε σήμερα την τραγωδία. Η Fréchette επιχειρεί να ανασύρει από τη σκιά του σοφόκλειου έργου μια μορφή που η παράδοση έχει συχνά χαρακτηρίσει ως «δειλή», επανεξετάζοντας την ηθική της στάση απέναντι στον νόμο και την εξουσία.
Η ίδια η συγγραφέας αναγνωρίζει ότι δανείζεται έναν χαρακτήρα που δεν δημιούργησε η ίδια αλλά ο Σοφοκλής, επιχειρώντας να τον μεταφέρει σε ένα νέο δραματουργικό πλαίσιο. Μέσα από αυτό το δάνειο γεννιέται ένα έργο που δεν λειτουργεί ως διασκευή της τραγωδίας αλλά ως μια μορφή διαλόγου μαζί της.
Η μετατόπιση της τραγικής οπτικής
Στην τραγωδία του Σοφοκλή η Ισμήνη εμφανίζεται ως αντίθετο πρόσωπο της Αντιγόνης. Εκεί όπου η Αντιγόνη ενσαρκώνει την ανυπακοή και την ηθική βεβαιότητα, η Ισμήνη αντιπροσωπεύει την επιφυλακτικότητα και την υπακοή στον νόμο της πόλης. Η Fréchette ανατρέπει αυτή την ερμηνευτική παράδοση μετατρέποντας την Ισμήνη σε αφηγηματικό υποκείμενο. Το έργο οργανώνεται ως ένας εκτενής δραματουργικός μονόλογος, όπου η ηρωίδα εμφανίζεται μπροστά στο κοινό για να αφηγηθεί η ίδια τα γεγονότα της οικογενειακής τραγωδίας.
Η σκηνική αυτή συνθήκη δημιουργεί μια μορφή μετα-τραγικής αφήγησης. Η τραγωδία δεν εκτυλίσσεται πλέον επί σκηνής αλλά ανακαλείται μέσα από τη μνήμη ενός χαρακτήρα που επέζησε. Η Ισμήνη δεν δρα αλλά αναστοχάζεται. Σε αυτό το σημείο το έργο μπορεί να συσχετιστεί με την ανάλυση του George Steiner στο The Death of Tragedy. Ο Steiner υποστηρίζει ότι η σύγχρονη εποχή δεν παράγει πλέον τραγωδίες με την αρχαία έννοια, αλλά έργα που στοχάζονται πάνω στην τραγική εμπειρία. Η Ισμήνη της Fréchette εντάσσεται ακριβώς σε αυτή την κατηγορία: η τραγωδία γίνεται αντικείμενο μνήμης και ερμηνείας.
Η ηθική της αμφιβολίας
Η δραματουργική σημασία της Ισμήνης έγκειται στη θέση που καταλαμβάνει ανάμεσα σε δύο αντίθετες ηθικές στάσεις: την ανυπακοή της Αντιγόνης και την εξουσία του Κρέοντα. Η εγελιανή ανάγνωση της Αντιγόνης παρουσιάζει τη σύγκρουση ως αντιπαράθεση ανάμεσα στον νόμο της οικογένειας και στον νόμο της πόλης. Η Fréchette εισάγει μια τρίτη προοπτική: την ηθική της αμφιβολίας.
Η Ισμήνη δεν επιδιώκει την ηρωική πράξη. Εκφράζει την επιθυμία να σταματήσει η «αλυσίδα του θανάτου» που βαραίνει την οικογένειά της. Η στάση της δεν είναι απλώς φόβος· είναι μια μορφή ηθικής που δίνει προτεραιότητα στη διατήρηση της ζωής. Με αυτή την έννοια η Fréchette επανερμηνεύει τον χαρακτήρα της Ισμήνης ως φορέα μιας αντι-ηρωικής τραγικότητας. Εκεί όπου η Αντιγόνη επιλέγει τη θυσία, η Ισμήνη επιθυμεί τη συνέχιση της ζωής.
Μνήμη και τραγική συνείδηση
Η μορφή της Ισμήνης λειτουργεί ως φορέας μνήμης. Η ηρωίδα αφηγείται τα γεγονότα γνωρίζοντας ήδη το τέλος τους. Η τραγωδία μετατρέπεται έτσι σε μια διαδικασία αναστοχασμού. Η δραματουργική αυτή στρατηγική συνδέεται με την ανθρωπολογική προσέγγιση της τραγωδίας που ανέπτυξε ο Jean-Pierre Vernant. Σύμφωνα με τον Vernant, η τραγωδία αποτελεί χώρο όπου η κοινωνία αναστοχάζεται τις ίδιες της τις αντιφάσεις. Στην Ισμήνη αυτός ο αναστοχασμός μεταφέρεται στο εσωτερικό της συνείδησης ενός χαρακτήρα. Η Ισμήνη συνομιλεί διαρκώς με την απουσία της Αντιγόνης. Η αδελφή της εμφανίζεται ως φάντασμα της μνήμης, ως η μορφή που εξακολουθεί να καθορίζει τη σκέψη της.
Η φεμινιστική διάσταση της ανάγνωσης
Η δραματουργία της Fréchette συνδέεται επίσης με τις σύγχρονες φεμινιστικές αναγνώσεις της τραγωδίας. Η συγγραφέας έχει διαμορφωθεί μέσα σε ένα θεατρικό περιβάλλον όπου η γυναικεία εμπειρία αποτελεί κεντρικό θέμα. Σε αυτό το πλαίσιο η επιλογή της Ισμήνης αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Δεν πρόκειται για την ηρωίδα που διεκδικεί τη μνήμη της ιστορίας αλλά για τη μορφή που βιώνει την αμφιβολία.
Η προσέγγιση αυτή θυμίζει τη θεωρητική ανάγνωση της Judith Butler στο Antigone’s Claim, όπου η τραγωδία παρουσιάζεται ως πεδίο αντιφατικών ταυτοτήτων. Η Fréchette φαίνεται να συνεχίζει αυτή τη σκέψη δίνοντας φωνή σε μια μορφή που δεν διεκδικεί την ηρωική βεβαιότητα αλλά εκφράζει την ανθρώπινη αβεβαιότητα.
Η μετάφραση ως θεατρική διαμεσολάβηση
Ιδιαίτερη σημασία έχει η ελληνική απόδοση του έργου από τον Δημήτρη Φίλια, καθηγητή Λογοτεχνικής Μετάφρασης στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο, ο οποίος έχει ασχοληθεί συστηματικά με το έργο της Carole Fréchette. Η μετάφρασή του λειτουργεί όχι απλώς ως γλωσσική μεταφορά αλλά ως ουσιαστική θεατρική διαμεσολάβηση. Όπως έχει επισημάνει ο θεωρητικός του θεάτρου Patrice Pavis, η μετάφραση θεατρικών έργων αποτελεί πάντοτε μια διαδικασία πολιτισμικής μεταγραφής που λαμβάνει υπόψη τη σκηνική λειτουργία του λόγου.
Στην περίπτωση της Ισμήνης η μεταφραστική διαδικασία αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς το έργο επιστρέφει στη γλώσσα του πολιτισμού που γέννησε τον μύθο. Ο αρχαίος ελληνικός μύθος μετασχηματίζεται σε σύγχρονο γαλλόφωνο θεατρικό κείμενο και στη συνέχεια επανέρχεται στην ελληνική γλώσσα μέσω της μετάφρασης. Η διαδικασία αυτή δημιουργεί μια ιδιότυπη πολιτισμική κυκλικότητα. Η Ισμήνη, μορφή της αρχαίας τραγωδίας, περνά μέσα από τη σύγχρονη καναδική δραματουργία και επιστρέφει στο ελληνικό θεατρικό πεδίο.
Η μετάφραση του Φίλια διατηρεί τον στοχαστικό τόνο του πρωτοτύπου και τον εσωτερικό ρυθμό του μονολόγου, αποφεύγοντας τόσο την υπερβολική ρητορικότητα όσο και την απλοποίηση του λόγου. Έτσι το κείμενο παραμένει θεατρικό αλλά και στοχαστικό, κατάλληλο τόσο για ανάγνωση όσο και για σκηνική πραγμάτωση.
Μια σύγχρονη μορφή τραγικότητας
Η Ισμήνη της Carole Fréchette δεν αποτελεί απλώς μια σύγχρονη δραματουργική επεξεργασία ενός αρχαίου μύθου. Πρόκειται για ένα έργο που επανεξετάζει την ίδια την έννοια της τραγικότητας. Αν η Αντιγόνη ενσαρκώνει την ηρωική αντίσταση, η Ισμήνη εκφράζει την αγωνία της επιβίωσης. Δεν επιθυμεί τη δόξα της μνήμης αλλά την απλή δυνατότητα να συνεχιστεί η ζωή.
Σε αυτή τη σιωπηλή μορφή αναδύεται ίσως η πιο σύγχρονη διάσταση του τραγικού: η συνείδηση ότι η ιστορία δεν αποτελείται μόνο από ηρωικές πράξεις αλλά και από τις αμφιβολίες εκείνων που επέζησαν. Και ίσως ακριβώς εκεί, στη φωνή μιας μορφής που επί αιώνες παρέμενε στο περιθώριο της τραγωδίας, αποκαλύπτεται η πιο εύθραυστη –και η πιο ανθρώπινη– πλευρά της.
Στο πλαίσιο αυτό αξίζει να επισημανθεί και ο ρόλος των Εκδόσεων Λιοτρίβι, οι οποίες συμβάλλουν συστηματικά στην εισαγωγή και κυκλοφορία της σύγχρονης ξένης δραματουργίας στον ελληνικό θεατρικό χώρο. Μέσα από την εκδοτική τους δραστηριότητα υποστηρίζουν τη μετάφραση θεατρικών έργων που προέρχονται από διαφορετικά πολιτισμικά συμφραζόμενα, ενισχύοντας έτσι τη διαπολιτισμική κινητικότητα των δραματουργικών κειμένων και τη γόνιμη συνομιλία της ελληνικής σκηνής με τις σύγχρονες διεθνείς θεατρικές πρακτικές. Η συμβολή αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε ένα θεατρικό τοπίο όπου η μετάφραση λειτουργεί ως καίριος μηχανισμός θεατρικής διαμεσολάβησης και ανανέωσης του δραματουργικού ρεπερτορίου.
Newsletter
BookSitting | βιβλία, τέχνες, ιδεες
BookSitting 