Ποίηση, γλώσσα και ηθική ευθύνη

19 Ιανουαρίου 2026

[Ηλίας Παπακωνσταντίνου, Τρίγωνα φεγγάρια, εκδόσεις Όταν, 2025]

Της Τζίνας Καρβουνάκη

Η ποιητική σύνθεση Τρίγωνα φεγγάρια συνιστά ένα έργο με σαφή θεωρητική και ηθική αυτοσυνειδησία. Δεν πρόκειται για συλλογή ποιημάτων με θεματική συνοχή, αλλά για ένα ενιαίο ποιητικό σώμα, στο οποίο η γλώσσα, η ιστορία και η ευθύνη συγκροτούν αδιαχώριστο τρίπτυχο. Η ποίηση εδώ δεν επιτελεί λειτουργία αναπαράστασης ή αισθητικής παρηγορίας, αλλά λειτουργεί ως χώρος δοκιμασίας του λόγου. Η συλλογή εγγράφεται σε μια μετα-λυρική παράδοση, όπου το ποιητικό υποκείμενο δεν εκφράζει απλώς βιώματα, αλλά αναμετράται με τις συνθήκες δυνατότητας της ίδιας της ομιλίας.

Η επαναλαμβανόμενη αναφορά στη φθορά, την εξαγορά και τη χειραγώγηση της γλώσσας συνδέεται άμεσα με τη σκέψη του Maurice Blanchot, για τον οποίο η γραφή αρχίζει εκεί όπου καταρρέει η βεβαιότητα του νοήματος. Στα Τρίγωνα φεγγάρια η γλώσσα εμφανίζεται ως εκτεθειμένη, διαρκώς απειλούμενη από την κανονικοποίηση:

«Σιωπήστε τα γραπτά.
Τα λόγια θα τα πιάσει η συνθηκολόγηση».

Παράλληλα, η στάση αυτή συνομιλεί με τη θέση του Theodor W. Adorno αναφορικά με την αδυναμία κάθε «καθαρής» γλώσσας μετά τη συλλογική ιστορική βία. Η ποιητική υπερβολή, η επανάληψη και η ρητορική ένταση δεν αποτελούν αισθητικά ελαττώματα, αλλά συνειδητή άρνηση εξευγενισμού του λόγου.

Η έννοια του «ορίου» διατρέχει το έργο ως κανονιστικός μηχανισμός. Το όριο δεν επιβάλλεται κατασταλτικά, αλλά εσωτερικεύεται:

«όλο και πιο πολλά όρια εφευρίσκονται,
περνώντας ατουφέκιστα στις συνήθειές μας».

Η σύλληψη αυτή συνάδει με τη κατανόηση της εξουσίας ως διάχυτης πρακτικής, όπως την ανέπτυξε ο Michel Foucault. Η ποίηση παρεμβαίνει ακριβώς εκεί όπου η εξουσία έχει πάψει να γίνεται αντιληπτή ως εξωτερική βία και έχει μετατραπεί σε αυτονόητο πλαίσιο ζωής.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η παρουσία του ζώου, ιδίως στην «Ωδή στον σκύλο Άργο». Το ζώο δεν λειτουργεί αλληγορικά, αλλά ως ηθικό αντίπαλο παράδειγμα του ανθρώπου:

«Όλη η σοφία του κόσμου
στο άκρως ακέραιο βλέμμα σου…»

Η στάση αυτή μπορεί να αναγνωσθεί υπό το πρίσμα της ηθικής φιλοσοφίας του Emmanuel Levinas, όπου η ευθύνη προς τον Άλλο προηγείται κάθε κανονιστικής αρχής. Το ζώο, απαλλαγμένο από ιδεολογία και στρατηγική, εκθέτει την ανθρώπινη αποτυχία να παραμείνει ηθικά παρούσα.

Το κεντρικό σύμβολο της συλλογής, Τρίγωνα φεγγάρια, συγκροτεί μια αρνητική κοσμολογία. Δεν πρόκειται για φως αποκάλυψης, αλλά για φως ανοίκειο, μη αναπαραστάσιμο:

«Δεν είναι ορατά, μην τα ψάξετε».

Η λειτουργία αυτή παραπέμπει στον Walter Benjamin: όχι στη λύτρωση, αλλά στη ρήξη της κανονικότητας, στη διακοπή του ιστορικού αυτοματισμού. Τα τρίγωνα φεγγάρια δεν υπόσχονται μέλλον· διαταράσσουν το παρόν.

Στην ποιητική σύνθεση «Οι λέξεις εμείς» η συλλογή επανεξετάζει κριτικά τη γλωσσική της πράξη:

«Θα ήθελες να λέγεσαι άνθρωπος; Μπορείς;»

Το ερώτημα αυτό μπορεί να ιδωθεί σε συνάφεια με τη σκέψη του Paul Ricœur αναφορικά με την αφηγηματική ταυτότητα. Η ανθρωπιά δεν ορίζεται ως δεδομένη ουσία, αλλά ως ευθύνη του λόγου που αρθρώνουμε για τον εαυτό και τους άλλους. Οι λέξεις συγκροτούν υποκείμενα· δεν τα περιγράφουν απλώς.

Συμπερασματικά, τα Τρίγωνα φεγγάρια αποτελούν μια ποιητική πρόταση όπου η γλώσσα απογυμνώνεται από την αθωότητά της, το όριο αποκαλύπτεται ως τεχνολογία πειθάρχησης, η ηθική μετατοπίζεται από τον νόμο στη σχέση, και η ποίηση νοείται ως χώρος ευθύνης και εγρήγορσης. Η συλλογή δεν επιδιώκει τη συμφιλίωση με τον κόσμο, αλλά τη διαρκή του αμφισβήτηση. Πρόκειται για ποίηση που δεν υπόσχεται σωτηρία, αλλά απαιτεί ηθική στάση.

Βιογραφικά στοιχεία του ποιητή

Γεννήθηκε στη Δεσφίνα Φωκίδας, την Άνοιξη στις 8 του Απρίλη. Η ομορφιά και η αγριάδα του τόπου, η θάλασσα και το βραχώδες τοπίο, μαζί με τους Δελφούς λίγο πιο πέρα, διαμόρφωσαν τον κόσμο του. Από μικρή ηλικία γεννιόντουσαν ποιητικές ιδέες στη σκέψη του και όσο περνούσε ο χρόνος φύτρωναν μέσα του. Στην ποίηση υπάρχει η αλήθεια και η λύτρωση, ακόμη, ο υπερπραγματισμός που έρχεται άξαφνα να σώσει τις στιγμές μας από εκεί που δεν το περιμένουμε. Οι λέξεις, μέσα στο χρόνο ή το άχρονο, έγιναν ποιητικές συλλογές, τραγούδια, μυθιστόρημα, θεατρικός λόγος, διήγημα, επιγράμματα, παραμύθια. Κοιτά στα μάτια τις αντιξοότητες, τις ανισότητες, το δίκαιο, την αγάπη και το φως και τους μιλά με ποίηση. Η σύμπλευση με τους ανθρώπους της τέχνης και γενικότερα, θέλει να έχει ουσία και ένα ισχυρό αποτέλεσμα για δίκαιο και ανθρώπινο κόσμο, μακριά από το εγώ, εσύ, τον επιτηδευμένο λόγο και ανούσια περιττά υλικά και νοητικά αγαθά. Γι΄ αυτό, οι συνεργασίες είναι πολύ σημαντικές για την επίτευξη δημιουργικού χρόνου και αποτελέσματος στο εμείς.

---