2 Ιανουαρίου 2026
[Γιάννα Κουκά, Θε μου, η Γιούρα – Μαρτυρίες εξορίας του Γιώργου Κουκά, Μετρονόμος, 2025]
Της Κατερίνας Λιάτζουρα
Το συγκλονιστικό βιβλίο μαρτυρίας Θε μου, η Γιούρα – Μαρτυρίες εξορίας του Γιώργου Κουκά, που η Γιάννα Κουκά μάς κατέθεσε πρόσφατα μέσω των εκδόσεων Μετρονόμος (2025), αποτελεί μια βαθιά συγκινητική και ουσιαστική κατάθεση μνήμης για δυο από τους πολλούς τόπους εξορίας της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας: τη Γυάρο και τη Λέρο. Στα μαύρα χρόνια της Χούντας, τόποι εξορίας αυτά τα δυο νησιά, τόποι απομόνωσης και σιωπής, όπως εύστοχα επισημαίνεται στο οπισθόφυλλο, αλλά και τόποι όπου δοκιμάστηκαν τα όρια της ανθρώπινης αντοχής και αξιοπρέπειας στα χρόνια της δικτατορίας.
Στον πυρήνα του βιβλίου βρίσκονται οι μαρτυρίες του πατέρα της συγγραφέα, Γιώργου Κουκά, δημοσιογράφου στην εφημερίδα «Αυγή», την εφημερίδα της ΕΔΑ. Πρόκειται για χειρόγραφα που δίχως να επιδιώκουν τον εντυπωσιασμό, καταγράφουν με ειλικρίνεια τις καθημερινές συνθήκες φόβου, καταστολής και εξευτελισμού των εξόριστων, αλλά και την επιμονή τους στη ζωή, την αλληλεγγύη και την εσωτερική αντίσταση. Στο βιβλίο αυτό, η Γυάρος και η Λέρος δεν παρουσιάζονται μονάχα ως γεωγραφικοί τόποι, αλλά ως υπαρξιακή εμπειρία που σφραγίζει τον άνθρωπο και τη μνήμη του.
Το ενδιαφέρον ωστόσο και ουσιαστικό εύρημα του βιβλίου είναι η ιδιαίτερη δομή του: οι σημειώσεις του πατέρα και η αφήγησή του, διακόπτονται από τις παρεμβολές της κόρης με ποιήματα και σύντομα κείμενα, όπου εκφράζει τις προσωπικές της σκέψεις, που είναι ξέχειλες από συναισθήματα, φορτισμένες από αγάπη και μια βαθιά ανάγκη δικαίωσης της μνήμης του πατέρα της. Έτσι συνυπάρχουν πατέρας και κόρη σε έναν άτυπο διάλογο. Ένα διάλογος που πιθανόν δεν πρόλαβε να γίνει εν ζωή αφού «Από το ‘94 πεθαμένος. Αρρώστησες ξαφνικά, πήγες και πέθανες μετά. Τα άφησες όπως να ‘ναι. Όλα στη μέση.» (σ. 11) και βρίσκει χώρο μόνο όταν οι κιτρινισμένες σελίδες «μίλησαν» μέσα από τη γραφή και τη μνήμη. Η συμβολή της Γιάννας Κουκά δεν περιορίζεται, λοιπόν, μονάχα στη συγκέντρωση και επιμέλεια αυτών των μαρτυριών, των μαρτυριών ενός από τους χιλιάδες εξόριστους, αλλά δημιουργεί «λεπτές γέφυρες» ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν. Η φωνή της κόρης συνομιλεί με τη φωνή του πατέρα, όχι για να την επισκιάσει, αλλά για να την πλαισιώσει, να την ακούσει εκ νέου και να την παραδώσει στον σημερινό αναγνώστη και τη σημερινή αναγνώστρια. Έτσι, η προσωπική μνήμη μετασχηματίζεται σε συλλογική εμπειρία. Με τον τρόπο αυτό η Γιάννα Κουκά δεν τιμά απλώς τον πατέρα της, αλλά τον μνημονεύει ως ήρωα και αναδεικνύει μέσα από την καταγραφή του πατέρα την αντοχή, την αξιοπρέπεια και την ανθρώπινη στάση ενός απλού πολίτη απέναντι στη βία και την αυθαιρεσία, στοιχεία που θα πρέπει να λειτουργήσουν ως παράδειγμα προς μίμηση στους νεότερους και στις νεότερες, ώστε να πυροδοτηθούν εκείνοι οι λεπτεπίλεπτοι μηχανισμοί στον σύγχρονο πολίτη, της ταύτισης και της συμπόρευσης και της εσαεί αντίστασης σε κάθε φασιστική πράξη.
Πώς μπορεί να εκφραστεί, λοιπόν, το συλλογικό τραύμα μέσα από το πρίσμα και τη σφαίρα του προσωπικού βιώματος; Έμμεσο αλλά καθαρό, το κρίσιμο ερώτημα που διατρέχει το βιβλίο. Και η απάντηση έρχεται μέσα από τις συνδέσεις που επιχειρεί η συγγραφέας με το σήμερα, με τις ρητές της αναφορές στον φασισμό και τις άνανδρες πρακτικές του, όπως για παράδειγμα τη Χρυσή Αυγή και τη δολοφονία του Παύλου Φύσσα, υπενθυμίζοντάς μας ότι ο φασισμός δεν αποτελεί κλειστό κεφάλαιο της Ιστορίας. «Δεν έχει λογική ο φασισμός, πατέρα, δεν έχει» γράφει η Γιάννα Κουκά. Παράλληλα, οι μνείες του πατέρα σε μορφές αγωνιστών, όπως ο Μανόλης Γλέζος και ο Χαρίλαος Φλωράκης, εγγράφουν την προσωπική ιστορία σε ένα ευρύτερο πολιτικό πλαίσιο. Μικρές ιστορίες από τον τόπο της εξορίας, όπως για παράδειγμα η ιστορία για το μικρό βυζαντινό εκκλησάκι στη Λέρο, το εκκλησάκι της Αγια-Κιουράς ή Ματρώνας, που το αγιογράφησαν εξόριστοι ζωγράφοι και που έγινε η Παναγιά των εξόριστων, είναι εκείνες οι μικρές ιστορίες των αφανών ηρώων, που μετατρέπουν τις αφηγήσεις σε σημαντικές μαρτυρίες της δημόσιας ιστορίας, σε σύμβολο πίστης, συλλογικότητας και αντίστασης.
Το Θε μου, η Γιούρα – Μαρτυρίες εξορίας του Γιώργου Κουκά, της Γιάννας Κουκά, δεν είναι μόνο ένα βιβλίο για το παρελθόν. Είναι ένα βιβλίο-ντοκουμέντο και μια πράξη μνήμης με σαφή πολιτική και ηθική στόχευση. Δεν αφορά μόνο την ιστορική γνώση, αλλά και την ηθική ευθύνη της ανάγνωσης. Μας καλεί να θυμόμαστε, όχι ως τυπική αναφορά στο παρελθόν, αλλά ως ενεργή στάση απέναντι στην ιστορία και το σήμερα. Ένα βιβλίο που μας αφορά όλους. Για να κατανοήσουμε τι συνέβη. Για να θυμόμαστε και για να μην ξεχνάμε! Κυρίως, κυρίως για να μην ξεχνάμε.
Newsletter
BookSitting | βιβλία, τέχνες, ιδέες
BookSitting 