Ο Massimo Cazzulo στο Σαλόνι του BookSitting

Συνέντευξη στην Αλεξία Καλογεροπούλου
alexia.kalogeropoulou@gmail.com


O Massimo Cazzulo γεννήθηκε στο Μιλάνο. Έλαβε το πτυχίο του με διατριβή πάνω στο έργο του Αριστοφάνη στο Πανεπιστήμιο του Μιλάνου. Είναι καθηγητής αρχαίων ελληνικών στην ίδια πόλη. Ασχολείται επισταμένως με τη νεοελληνική λογοτεχνία και ειδικά με την ποίηση. Έχει μεταφράσει στα ιταλικά ποιητικά έργα του Ελύτη, του Σεφέρη, του Φωστιέρη, του Βρεττού και άλλων, καθώς και μυθιστορήματα του Γ. Πάνου («Από το στόμα παλιάς Remington»), της Μάρως Δούκα («Ένας σκούφος από πορφύρα», «Η αρχαία σκουριά»), της Μαργαρίτας Λυμπεράκη («Τα ψάθινα καπέλα»), του Αλέξη Πανσέληνου («Ζαΐδα ή η καμήλα στα χιόνια») και του Γιάννη Κιουρτσάκη («Σαν μυθιστόρημα»). Μιλήσαμε μαζί του με αφορμή την ανθολογία σύγχρονων Ελληνίδων ποιητριών «Voci di donne» που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις ETP Books.


Αγαπητέ κ. Cazzulo, σας καλωσορίζω στο Σαλόνι του BookSitting. Ελληνιστής, μεταφραστής, κυρίως ποίησης, καθηγητής ελληνικών στο Μιλάνο. Πείτε μας πώς άρχισε αυτή η μεγάλη αγάπη σας για την ελληνική γλώσσα και τον ελληνικό πολιτισμό και πώς την εξηγείτε;

Πρώτ΄απ΄ όλα θέλω να σας ευχαριστήσω για την πρόσκληση στο Booksitting που με τιμά ιδιαιτέρως. Θα έλεγα ότι, όπως σ΄όλες τις μεγάλες αγάπες, ίσως δεν υπάρχει λογική εξήγηση… Έγινε. Όμως τα οφείλω όλα σε δύο ανθρώπους: στον καθηγητή μου Αρχαίων στο Λύκειο, στο Μιλάνο, και στον φίλο μου Ηλία, που πρώτος με ξενάγησε στην Ελλάδα.

Από την αρχή του Λυκείου τα ελληνικά με τραβούσαν, όμως, το αρχικό ενδιαφέρον έγινε πάθος όταν, στα δεκατέσσερα, ήρθα για πρώτη φορά στην Ελλάδα. Ήταν αποκάλυψη. Ό,τι μέχρι τότε γνώριζα από τις σελίδες των βιβλίων, πήρε σάρκα και οστά μπροστά στα μάτια μου. Και προπαντός είδα ότι ο ελληνικός πολιτισμός και ο πλούτος του δεν είχε σταματήσει με το τέλος του αρχαίου κόσμου, αλλά συνεχίζεται αδιάλειπτα μέχρι σήμερα. Θαύμασα τα αρχαία αλλά ένιωσα δέος και θαυμασμό και για τα βυζαντινά.  Το αστείο ήταν ότι άρχισα να προφέρω τα αρχαία με τη βυζαντινή προφορά ή reuchliniana, αντί για την ισχύουσα στην Ιταλία, ερασμιακή.

Τα πρώτα λογοτεχνικά βιβλία που είχα στα χέρια ήταν τα Κρυμμένα του Καβάφη, το Άξιον εστί του Ελύτη, το Πάσχα των Ελλήνων του Σικελιανού. Μου τα χάρισε ένας φίλος από το Αγρίνιο, ο Δημήτρης. Θυμάμαι καλά την απογοήτευσή μου μπροστά σε κείμενα τόσο δύσκολα, που καταλάβαινα αποσπασματικά και των οποίων μου ξέφευγε συχνά η σημασία. Τα λίγα ελληνικά μου δεν ήταν αρκετά για να σκαρφαλώσω τέτοια όρη.

Όμως δεν μπορούσα να έχω καλύτερη και λαμπρότερη πρόσβαση στη δική σας λογοτεχνία. Από τις πλαγιές αυτών των όρων μπορούσα, πράγματι, να δω φανταστικά τοπία, έστω κι αν δεν είχα ακόμα την πλήρη εικόνα τους. Όμως αυτό με ενθάρρυνε να προχωρήσω στην ανηφόρα.

Το κύριο μεταφραστικό έργο σας αφορά Έλληνες ποιητές και Ελληνίδες ποιήτριες. Τι κάνει την ποίηση τόσο ξεχωριστή για εσάς;

Κι εδώ πρόκειται για πάθος που σχηματίστηκε μέσα μου από την αρχή. Ίσως γιατί αγαπώ την ποίηση σε οποιαδήποτε γλώσσα γράφεται, επειδή εκεί τα σημαίνοντα είναι συχνά και σημαινόμενα και κάθε λέξη παίρνει διαστάσεις που δεν έχει στην καθομιλουμένη ούτε στην πρόζα. Δεύτερον, όταν άρχισα να διαβάζω ελληνικά, στην Ιταλία, δεν ήταν εύκολο να βρει κανείς βιβλία Ελλήνων συγγραφέων μεταφρασμένα, με εξαίρεση του Καβάφη (στην κλασική μετάφραση του Filippo Maria Pontani), του Ρίτσου και του Σεφέρη. Δηλαδή τριών ποιητών. Δεύτερον, η ποίηση έχει λεκτική μαγεία που στα ελληνικά πολλαπλασιάζεται, ίσως γιατί, όπως έγραψε ο αγαπημένος μου Ελύτης, από τρεις χιλιάδες χρόνια στην Ελλάδα δεν πέρασε ούτε μία μέρα που δεν εγράφη ένας στίχος. Από τον “μῆνιν ἄειδε θεά…” έως “Είμαι άλλης γλώσσας και του ‘Ηλιου του Κρυπτού” υπάρχει νήμα που δεν κόπηκε ποτέ. Στο νήμα αυτό υπάρχουν εκατομμύρια μαργαριτάρια που είναι οι λέξεις που εσείς, ποιητές και ποιήτριες, χρησιμοποιήσατε.

Σώστά ο Νικηφόρος Βρεττάκος έγραψε: “Ὅταν κάποτε φύγω ἀπὸ τοῦτο τὸ φῶς / θὰ ἑλιχθῶ πρὸς τὰ πάνω ὅπως ἕνα / ρυακάκι ποὺ μουρμουρίζει. / Κι ἂν τυχὸν κάπου ἀνάμεσα / στοὺς γαλάζιους διαδρόμους / συναντήσω ἀγγέλους, θὰ τοὺς / μιλήσω ἑλληνικά, ἐπειδὴ / δὲν ξέρουνε γλῶσσες. Μιλᾶνε / μεταξὺ τους μὲ μουσική”.

Πρόσφατα ανθολογήσατε και μεταφράσατε σύγχρονες Ελληνίδες ποιήτριες σε έναν τόμο με τον τίτλο Voci di donne, που κυκλοφορεί από τις εξαιρετικές εκδόσεις ETP Books, τον οποίο μάλιστα παρουσιάσατε σε μια ειδική εκδήλωση στο Μιλάνο. Θα θέλατε να μας πείτε δυο λόγια γι΄αυτό;

Το 2022 δημοσιεύτηκε μία εκτενής ανθολογία με 27 ποιητές και ποιήτριες που γεννήθηκαν μετά από το 1974  – την Μεταπολίτευση με τίτλο Viaggio nella poesia greca contemporanea. Οι περισσότεροι ήταν κάτω από σαράντα χρόνων και πρωτοεμφανίστηκαν μετά το 2000-2005. Με το εν λόγω έργο ήθελα το ιταλόφωνο κοινό να διαβάσει ποιητές που, μέχρι τότε, ήταν άγνωστοι σε μας. Με την ανθολογία Voci di donne η πρόθεσή μου ήταν να συνεχίσω το επιχείρημα με δέκα ποιήτριες που δεν είχα την ευκαιρία, για διάφορους λόγους, να μεταφράσω το 2020 αλλά που, κατά τη γνώμη μου, ήταν εξίσου άξιες να παρουσιαστούν.

Στο Μιλάνο, στις 21 Οκτωβρίου 2022, έγινε η επίσημη παρουσίαση της ανθολογίας, με την ευκαιρία μιας πολιτιστικής εκδήλωσης που κάθε χρόνο διεξάγεται σε διάφορες ιταλικές πόλεις, υπό την αιγίδα της Società Filellenica, που προεδρεύω στην Λομβαρδία, την περιφέρειά μου. Το φετινό θέμα ήταν La Grecia delle donne (Η Ελλάδα των γυναικών). Χάρηκα που παρευρέθηκαν και οι εκδόσεις Ενύπνιο με τις ποιήτριες Ελένη Ντούξη και Πελαγία Φυτοπούλου. Ελπίζω, σύντομα να έρθετε και εσείς στο Μιλάνο, κυρία Καλογεροπούλου, και άλλες ποιήτριες. Ένα προνόμιο ενός μεταφραστή, είναι ότι κάποτε οι ποιητές και οι ποιήτριες που μεταφράζει γίνονται φίλοι και φίλες του.

Πώς έγινε η επιλογή των ποιητριών;

Διάβασα τα ποιήματά τους (πολλά), έκανα αναζητήσεις σε έντυπα και διαδικτυακά λογοτεχνικά περιοδικά, διάβασα βιβλιοκρισίες σε εφημερίδες, ρώτησα φίλους στην Ελλάδα που ξέρουν από ποίηση. Ήταν μακρά έρευνα και κοπιαστική, έστω κι αν ξέρω, και το έγραψα στην προεισαγωγή, ότι θα έχω παραλείψει εξίσου καλές ποιήτριες, αλλά τουλάχιστον δεν μπορώ να πω ότι το έκανα εξ αμελείας…

Το δύσκολο στην προετοιμασία μιας ανθολογίας είναι η προκαταρκτική δουλειά, επειδή ελλοχεύει πάντα ο κίνδυνος της αδικίας προς έναν καλό συγγραφέα. Όμως είναι αυτή η δουλειά πολύτιμη, αφού σου επιτρέπει να γνωρίσεις το ποιητικό πανόραμα με ακρίβεια και να ανακαλύψεις συγγραφείς που δεν γνώριζες.

Θα μπορούσατε να διακρίνετε κάποια κοινά γνωρίσματα της σύγχρονης ελληνικής ποίησης;

Είναι ποίηση που έχει τις ρίζες της στο παρελθόν και τα κλαδιά της στο μέλλον. Όπως τα φύλλα που γεννά η ανθοφόρα εποχή της Άνοιξης, κάθε χρόνο ανθίζουν καινούργια και θελκτικά λουλούδια, αν μου επιτρέπετε την παρομοίωση, που παίρνω (και αλλάζω τη σημασία, βεβαίως) από τον Μίμνερμο.

Προσωπικά θαυμάζω τη διακαλλιτεχνικότητα, τη διασταύρωση τεχνών που βρίσκουν τέλεια σύνοψη σε πολλά ποιήματα της γενιάς σας. Και θαυμάζω τον τρόπο με τον οποίο ανανεώνεται μια γλώσσα που εδώ και τρεις χιλιάδες χρόνια είναι το εκφραστικό μέσο των ιερών τεράτων της λογοτεχνίας. Μεταφράζοντας 37 νέους ποιητές, βρήκα σε καθένα και σε καθεμία κάτι πρωτότυπο, ένα προσωπικό στίγμα που διακρίνει τον έναν από τον άλλο, κάτι εντελώς ξεχωριστό. Το πανόραμα είναι ποικίλο και γεμάτο εκπλήξεις. Ειλικρινά δεν νομίζω ότι αλλού η ποίηση έχει τέτοια πρωτοτυπία.

Διαφέρει, κατά τη γνώμη σας, η σύγχρονη ελληνική ποίηση από την ιταλική; Και αν ναι, ως προς τι;

Δύσκολο ν΄απαντήσω, επειδή δεν γνωρίζω τόσο καλά τις τελευταίες τάσεις της ιταλικής ποίησης. Όμως, αν με ρωτάτε ποια ποιήτρια προτιμάω, σας απαντώ αμέσως: Η μόνη ξεχωριστή ιταλική ποιήτρια είναι, κατά τη γνώμη μου, η Patrizia Valduga. Η ποίησή της έχει κλασική μορφή και στηρίζεται στην παραδοσιακή μετρική, όπως το σονέτο και οι τετράστιχες στροφές (quartine). Ως προς τη θεματολογία, η Valduga εστιάζει σε ποιητικές εικόνες ωμές, με πολλές αναφορές στον ερωτισμό και στον θάνατο. Πρόκειται για λόγια ποίηση και ο αναγνώστης ακούει, μαζί με τη δική της, τις φωνές πολλών συγγραφών (Molière, Mallarmé, Celine, J. Donne) αλλά και των Λατίνων, που μετέφρασε άψογα.  Υπάρχει ένα ποίημά της με μόνον ρήματα: θαυμάσιο… Συμβουλεύω επίσης να διαβάσει κανείς τα ποιήματα της Patrizia Cavalli.

Τι καθιστά, για εσάς, ένα ποίημα «καλό»;

Δεν υπάρχει συνταγή. Γι΄αυτό δεν έγινα κι εγώ ποτέ ποιητής. Προσωπικά μ΄αρέσουν οι ποιητές που δουλεύουν τη γλώσσα, δηλαδή που ανανεώνουν το φραστικό τους μέσο και έχουν φραστική τόλμη. Συμφωνώ απολύτως με τον Ελύτη, ότι η επιτυχία ενός ποιήματος εξαρτάται από το πώς θα συνδυάσεις ορισμένες λέξεις. Και ότι η ποίηση δεν είναι ό,τι λες αλλά πώς το λες (είναι η διαφορά ανάμεσα στην πρισματική και στην επίπεδη ποίηση που την εξέφρασε στο δοκίμιο για τον Ρωμανό τον Μελωδό). Βέβαια δεν εννοώ ότι μόνον η πρισματική ποίηση αξίζει. Αν κοιτάξετε τις ανθολογούμενες ποιήτριες στην ανθολογία Voci di donne θα δείτε ότι οι δέκα ποιήτριες είστε η μία διαφορετική από την άλλη, και το ότι σας μετέφρασα, σημαίνει ότι αγαπώ την ποίησή σας, πρισματική ή επίπεδη, για να μείνουμε στην ορολογία του Ελύτη.

Η γλώσσα της ποίησης πρέπει να είναι παρθενική και τολμηρή… Γι΄αυτό αγαπώ τις παραβιάσεις από τους κανόνες, έστω κι αν αυτό πολλαπλασιάζει τις δυσκολίες για τον μεταφραστή. Αγαπώ, όμως, εξίσου την απλή ποίηση, επειδή η απλότητα δεν είναι συνώνυμη της ευκολίας. Κάποτε η διανοουμενίστικη ποίηση είναι χωρίς ψυχή, μαλαματένιο σκέπασμα για να σκεπαστεί το κενό έμπνευσης ή γλωσσικής πρωτοτυπίας. Το λέω με βεβαιότητα ότι ουδείς και ουδεμία από τους ποιητές και τις ποιήτριες που μετέφρασα στις δύο μου ανθολογίες έπεσε στην παγίδα αυτή… Αλλιώς δεν θα τους/ τις μετέφραζα. 

Ετοιμάζετε κάτι καινούργιο;

Εδώ και χρόνια δουλεύω μια κριτική βιογραφία του Ελύτη και ελπίζω, μία μέρα, να την εκδώσω… Όμως, το έργο που έχω στο τραπέζι μου αυτές τις μέρες είναι η εισαγωγή στη δίγλωσση έκδοση – ιταλικό πρωτότυπο και ελληνική μετάφραση- μιας πολύ καλής Ιταλίδας ποιήτριας, της Federica Saini Fasanotti, που ελπίζω ότι θα έχει επιτυχία και στην Ελλάδα. Πρόκειται για ένα έργο σε συνεργασία με τη φίλη μου Άννα Γρίβα, η όποια θα μεταφράσει τα ιταλικά κείμενα. Το βιβλίο θα εκδοθεί από τις εκδόσεις Ενύπνιο, χάρη στον Στάθη Iντζέ, που τόσα κάνει για την ποίηση, ελληνική και μεταφρασμένη. Μου αρέσει πολύ να παρουσιάζω στο ξενόγλωσσο κοινό νέους και νέες συγγραφείς, αφού αυτή είναι η δουλειά του μεταφραστή και του μελετητή. Είμαι σίγουρος ότι η ποίηση της Φεντερίκας θα είναι έκπληξη για όσους αγαπάνε την ποίηση. Ελπίζω να μιλήσω γι’ αυτό το έργο στο BookSitting…

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.